Vườn cà phê đang chuyển sang giảm thuốc, hướng hữu cơ có một thước đo rẻ và dễ nhìn: chính đàn ong dú đặt trong vườn. Ong ra vào đều đặn, mang phấn nhiều màu, đàn lớn dần qua từng mùa thì vườn đang tốt lên. Đàn suy vào đúng những tuần có phun xịt thì biết chỗ cần sửa. Có điều, thước đo này phải ghi chép đều tay mới đọc được, nhìn lướt thì dễ đọc sai.
Những người chuyển đổi canh tác thường hỏi một câu: làm sao biết mình đang đi đúng? Năng suất cà phê thay đổi chậm, giá lên xuống theo thị trường, đất tốt lên cũng mất vài năm mới thấy. Trong khi đó, một đàn ong dú phản ứng với vườn chỉ trong vài tuần.
Bài này nói về cách dùng đàn ong dú như một cái nhiệt kế cho vườn: nhìn gì, ghi gì, và đừng kết luận vội ở chỗ nào.
Vì sao ong dú nói được chuyện của vườn?
Ong dú sống cố định một chỗ, đi kiếm ăn trong một vòng không xa quanh tổ. Nghĩa là mọi thứ chúng mang về, phấn, mật, nước, nhựa, đều từ chính khu vườn đó và vài lô xung quanh. Đàn ong là bản tóm tắt sống của những gì đang nở, đang có, và đang bị phun trong vòng bay của nó.
Ong mật bay xa hơn nhiều, có thể đi qua cả mấy quả đồi, nên khó nói chúng phản ánh vườn nào. Ong dú thì gần nhà, gắn với chỗ đặt thùng. Đặt thùng giữa vườn mình là gần như đặt một cái máy ghi ngay trong vườn mình.
Đàn ong dú cũng nhạy. Một đợt phun thuốc độc với ong quanh tổ, đàn có thể mất nhiều ong thợ trong vài ngày. Thuốc nội hấp lẫn vào phấn, ấu trùng ăn phải, đàn chậm lớn trong nhiều tuần. Ngược lại, vườn nhiều hoa, ít thuốc, đàn đắp thêm bình mật, nuôi thêm ong, cửa tổ đông hơn.
Nhưng ong dú cũng phản ứng với nhiều thứ khác: thời tiết, mùa hoa, ruồi nhỏ, kiến, cách chăm của người nuôi. Đàn yếu đi chưa chắc là do thuốc. Vì vậy thước đo này chỉ có ý nghĩa khi đọc cùng với ghi chép về mọi chuyện khác trong vườn.
Nhìn gì ở cửa tổ mỗi tuần?
Số ong ra vào trong một phút. Chọn cùng một giờ, cùng kiểu trời, đứng đếm một phút. Ghi lại con số. Theo thời gian sẽ thấy xu hướng.
Tỷ lệ ong mang phấn. Trong số ong về, bao nhiêu con có cục phấn ở chân sau. Nhiều là đàn đang nuôi quân.
Màu phấn. Một màu là vườn chỉ có một loại hoa. Nhiều màu là vườn đa dạng. Vườn giảm thuốc, giữ cỏ, thường thấy màu phấn phong phú hơn.
Ong chết trước cửa. Đếm sơ ong chết trên mặt đất hoặc trên giá trước cửa tổ. Tăng đột ngột là có chuyện.
Ong bò lờ đờ, run cánh. Ong không bay được, bò quanh cửa tổ, cánh run là dấu hiệu nhiễm độc thường gặp.
Ống sáp cửa tổ. Ống cửa được đắp dài thêm, sạch sẽ là đàn có sức. Ống cửa bị bỏ mặc, sụp là đàn yếu.
Ong gác cửa. Đàn khỏe có vài con đứng ở miệng ống canh. Không có ai canh là đàn đang thiếu quân.
Ruồi nhỏ và kiến quanh thùng. Đàn yếu dễ bị phá. Thấy ruồi, kiến nhiều hơn thường ngày là dấu hiệu đàn đang khó giữ nhà.
Mùi ở khe nắp. Mùi mật thơm hơi chua là bình thường. Mùi chua gắt, mùi mốc là có phấn hư.
Khối lượng thùng. Nhấc một góc mỗi tháng. Thùng nặng dần là đàn đang tích trữ.
So các thùng với nhau. Một thùng yếu có thể do đàn đó. Cả dãy cùng yếu một lúc thường do vườn hoặc thời tiết.
Ghi chép những gì để đọc được thước đo
Ngày và giờ quan sát. Luôn ghi, và cố giữ cùng một giờ mỗi lần.
Thời tiết hôm đó. Nắng, mây, mưa, gió. Đàn ra ít trong ngày âm u là bình thường, không phải do vườn.
Cây đang nở quanh vườn. Ghi tên những gì đang có hoa. Đàn khỏe lên khi có đợt hoa là chuyện tự nhiên.
Mọi lần phun xịt. Ngày, lô nào, loại thuốc gì, ai phun. Cả vườn mình và vườn bên cạnh nếu biết.
Mọi lần bón phân, làm cỏ. Phân gì, làm cỏ bằng tay hay xịt, phát ở đâu.
Mọi lần mở thùng. Thấy gì bên trong: bình mật, bình phấn, ấu trùng, có ruồi hay mốc không.
Mọi lần thu mật. Thu bao nhiêu bình, từ thùng nào. Thu nhiều làm đàn yếu đi một thời gian.
Đàn bị chia, bị dời. Đàn vừa tách, vừa dời sẽ yếu một thời gian, đừng tính vào thước đo vườn.
Ảnh chụp cửa tổ. Một tấm ảnh cùng góc mỗi tháng. Lật lại sau một năm thấy rõ hơn mọi con số.
Một cuốn sổ, không phải trí nhớ. Ghi vào sổ tay hoặc điện thoại. Trí nhớ luôn nhớ mùa tốt hơn thực tế.
Đọc lại mỗi mùa. Hết mỗi mùa ngồi lật lại, so với mùa trước. Đó mới là lúc thước đo nói chuyện.
Đọc thước đo cho đúng, đừng kết luận vội
Năm đầu chuyển đổi, nhiều người nuôi hồi hộp chờ thấy đàn ong khỏe vọt lên. Thường thì không. Vườn vừa bớt thuốc chưa chắc đã có thêm hoa, đất chưa kịp hồi, thiên địch chưa kịp về. Đàn ong có thể chỉ giữ nguyên, hoặc khỏe hơn chút ít. Đó vẫn là tín hiệu tốt.
Điều đáng tin hơn là những tuần đàn suy đột ngột. Nếu ghi chép đủ, sẽ thấy chúng thường rơi vào sau một đợt phun, của vườn mình hoặc vườn bên cạnh. Đó là thông tin quý: biết được loại thuốc nào, cách phun nào gây hại, để lần sau tránh.
Cũng có lúc đàn suy mà không có phun xịt nào. Khi đó nhìn sang thời tiết: một đợt mưa dầm dài, một đợt lạnh bất thường. Hoặc nhìn vào trong thùng: ruồi nhỏ, kiến, nấm. Không phải lúc nào cũng do vườn.
Sau hai ba năm ghi chép, người nuôi sẽ có một bức tranh rõ ràng hơn bất kỳ lời khuyên nào. Thước đo này không cần máy móc, không cần xét nghiệm, chỉ cần một cuốn sổ và sự kiên nhẫn.
Khi vườn giảm thuốc mà hàng xóm vẫn phun
Một vườn giảm thuốc nằm giữa những vườn vẫn phun thường xuyên là chuyện phổ biến ở vùng cà phê. Đàn ong dú bay không xa, nhưng vẫn có thể ra khỏi ranh vườn mình, nhất là khi vườn bên cạnh đang có hoa.
Trong trường hợp này, thước đo ong dú có thể không phản ánh đúng vườn mình. Đàn suy có thể do vườn bên. Ghi chép vì vậy càng cần thêm thông tin về lịch phun của hàng xóm, càng biết càng tốt.
Cách làm thực tế là đặt thùng ở phần vườn xa ranh giới nhất, giữa vườn mình. Giữ hàng cây chắn gió ở ranh để thuốc bay sang ít hơn. Và nói chuyện với hàng xóm, không phải để bắt họ thay đổi, mà để được báo trước.
Theo thời gian, khi hàng xóm thấy vườn mình vẫn có trái, có ong, có mật, nhiều người bắt đầu tò mò. Đó thường là cách chuyện giảm thuốc lan ra trong một vùng: không qua lời khuyên, mà qua những gì người ta thấy tận mắt.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú khỏe có nghĩa là vườn cà phê sạch thuốc không?
Không hẳn. Đàn khỏe cho thấy vườn có đủ hoa và không có đợt phun nào gây hại nặng gần đây. Muốn biết dư lượng thuốc trên cà phê cần xét nghiệm, không thể suy từ đàn ong.
Mất bao lâu thì thấy đàn ong dú khỏe lên khi vườn giảm thuốc?
Thường cần ít nhất một vòng mùa, có khi hai ba năm, vì hoa và thiên địch về chậm. Thay đổi đầu tiên dễ thấy là bớt những tuần đàn suy đột ngột sau phun.
Có nên đặt nhiều thùng ong dú để theo dõi vườn chính xác hơn?
Vài thùng đặt ở những góc khác nhau giúp so sánh tốt hơn một thùng. Nhưng đừng đặt nhiều quá so với nguồn hoa, vì đàn đói cũng yếu, làm nhiễu thước đo.
Mật ong dú từ vườn giảm thuốc có gọi là mật hữu cơ được không?
Gọi là hữu cơ cần đạt chứng nhận theo quy định, không thể tự gọi. Có thể kể thật cách làm vườn của mình cho người mua, nhưng không dán nhãn hữu cơ khi chưa được chứng nhận.
Thùng ong dú có thay được việc kiểm tra đất và cây không?
Không. Ong dú cho biết về hoa và thuốc trong vòng bay, không nói gì về dinh dưỡng đất hay bệnh rễ cà phê. Nên dùng đàn ong như một trong nhiều cách quan sát vườn.
