Cho ong dú ăn thêm vào mùa lạnh ít hoa là việc nên làm rất dè dặt: chỉ khi đã kiểm thấy kho mật trong thùng gần cạn, cho lượng nhỏ, cho bên trong thùng, và đánh dấu những thùng đã được cho ăn để không thu mật từ chúng trong thời gian đó. Giữ được ba điều này thì vừa cứu được đàn, vừa giữ mật thu sau đó đúng nghĩa là mật mộc.
Có một sai lầm hay gặp ở người mới nuôi: thấy trời lạnh, thấy cửa tổ ít ong, liền pha nước đường đặt trước mọi thùng. Đàn không cần mà vẫn hút, đổ vào bình, rồi vài tháng sau người nuôi thu mật mà không biết trong đó có bao nhiêu phần là nước đường của chính mình.
Đàn ong dú có thật sự cần ăn thêm không?
Phần lớn đàn khỏe ở vùng cao không cần cho ăn. Chúng có kho mật phấn tích từ mùa hoa, và trong những tuần lạnh chúng ra ít, đẻ ít, ăn ít. Một đàn đã được để lại đủ kho sẽ tự đi qua mùa lạnh.
Những đàn có thể cần là đàn bị thu mật quá tay vào cuối mùa hoa, đàn tách muộn, đàn mới chuyển về chưa kịp tích, và những năm hoa nở lệch khiến khoảng trống giữa hai đợt hoa dài bất thường.
Cách duy nhất để biết là kiểm. Nhấc thùng thấy nhẹ hẳn so với trước. Chọn một trưa nắng ấm mở nắp nhìn: bình mật gần như trống, chỉ còn vỏ sáp, bình phấn cạn, ổ ấp thưa. Lúc đó mới là đàn đói.
Ít ong ra cửa vào sáng lạnh không phải dấu hiệu đói. Đó là đàn tiết kiệm. Cho ăn vì nhìn cửa tổ vắng là cho ăn nhầm.
Ở trại theo hướng mộc, cách tốt nhất vẫn là không phải cho ăn: thu vừa phải, tách đúng mùa, đặt thùng nơi có nguồn hoa nối tiếp. Cho ăn là cứu cánh, không phải thói quen.
Nếu phải cho ăn: cho gì, cho thế nào?
Ưu tiên mật ong dú của chính trại. Mật dư từ đàn khỏe trong cùng trại, chưa qua xử lý, là thức ăn hợp nhất. Lấy từ trại khác có nguy cơ mang mầm bệnh vào.
Nếu dùng nước đường, pha bằng đường trắng. Đường trắng tinh, nước sạch đun sôi để nguội. Không dùng đường nâu, mật mía, đường có hương liệu.
Cho trong thùng, không đặt ngoài trời. Đĩa nước đường để ngoài kéo ong mật, kiến, ong lạ tới cướp, và kéo cả đàn khác sang đánh nhau.
Dùng vật đựng nhỏ có chỗ đậu. Nắp chai nhỏ, có cọng rơm hay mẩu xốp nổi trên mặt để ong đậu mà không chết đuối.
Cho lượng nhỏ mỗi lần. Ong dú nhỏ, đàn ăn không nhiều. Cho nhiều thì phần thừa lên men, chua và kéo ruồi.
Cho vào trưa ấm. Mở thùng lúc ấm nhất trong ngày để đặt vật đựng, rồi đóng nhanh.
Đặt xa ổ ấp. Đặt ở phía có bình mật, không đặt sát khối ổ ấp để khỏi làm ướt màng bao.
Thu vật đựng sau một hai ngày. Không để vật đựng bẩn trong thùng. Rửa sạch rồi cho lại nếu cần.
Không cho phấn thay thế lạ. Bột đậu, sữa bột hay phấn mua ngoài chưa chắc hợp với ong dú, dễ mốc trong thùng ẩm vùng cao.
Ngưng ngay khi có hoa trở lại. Hoa nở là đàn tự đi làm. Tiếp tục cho ăn chỉ làm bình mật lẫn nước đường.
Không cho mọi thùng như nhau. Chỉ cho những thùng đã kiểm là đói. Thùng khỏe không cần và không nên được cho.
Giữ cho mật thu sau đó vẫn là mật mộc
Ong không biết phân biệt nước đường với mật hoa. Chúng hút nước đường vào, làm cho đặc lại, đổ vào bình sáp và đậy nắp như mật thật. Nhìn bằng mắt, bình mật làm từ nước đường trông không khác gì. Đây là lý do việc cho ăn phải được ghi chép rõ ràng.
Ở trại theo hướng mộc, quy tắc đơn giản: thùng nào đã cho ăn thì đánh dấu lên thùng và ghi vào sổ, kèm ngày bắt đầu và ngày ngưng. Trong mùa hoa kế tiếp, những bình mật có sẵn từ trước trong thùng đó không thu.
Chỉ thu từ những bình mật đàn xây mới và đổ đầy trong mùa hoa sau khi đã ngưng cho ăn một thời gian đủ dài. Khi không chắc bình nào là bình mới, thì bỏ qua thùng đó trong đợt thu, để mật lại cho chính đàn.
Làm vậy thì sản lượng thấp đi một chút, nhưng mỗi hũ mật bán ra là mật hoa thật. Khách mua mật mộc tin vào chữ mộc. Một lần lẫn là mất lòng tin mà không lấy lại được.
Cũng cần nói thẳng với người mới nuôi: cho đàn ăn đường đều đặn rồi thu mật, dù vô tình, là đang làm ra mật lẫn đường. Không có cách nào nhìn bằng mắt để tách ra sau đó.
Cho ong uống nước: khác với cho ăn
Ong dú cần nước nhưng thường tự tìm được. Ở vùng cao ẩm, sương và giọt nước trên lá đủ cho đàn. Mùa khô mới đáng lo chuyện nước.
Gáo nước gần trại mùa khô có ích. Một gáo nước sạch có rơm, có sỏi để ong đậu, đặt cách thùng một khoảng, cho ong lấy nước mà không cần bay xa.
Nước lã thì không ảnh hưởng mật. Đàn dùng nước để làm mát, pha loãng thức ăn nuôi ấu trùng. Nước lã không làm mật thành mật lẫn.
Thay nước thường xuyên. Nước đọng lâu có rêu, có lăng quăng. Thay để sạch và khỏi thành chỗ muỗi đẻ.
Không pha gì vào nước uống. Không muối, không đường, không thuốc. Nước sạch là đủ.
Đặt nơi có bóng râm. Nước dưới nắng nóng lên, ong ít đến. Bóng râm giữ nước mát hơn.
Có chỗ đậu để ong không chết đuối. Rơm, lá, sỏi nổi lên mặt nước. Ong dú nhỏ rất dễ chết đuối ở mép bát trơn.
Mùa mưa dầm thì cất bát nước. Lúc đó đàn thừa nước, bát nước chỉ thành chỗ đọng rác và muỗi.
Không đặt sát cửa tổ quá. Đặt sát cửa làm vướng đường bay, dễ kéo kiến lại gần thùng.
Để ý ong mật cũng đến uống. Ong mật đến uống chung thì không sao, nhưng đừng để có mùi mật đường gần đó kéo chúng tới cướp.
Ghi lại mùa nào ong cần nước. Thấy ong tụ về bát nước đông là đàn đang thiếu nước. Năm sau chuẩn bị sớm hơn.
Phòng trước để khỏi phải cho ăn
Đợt thu cuối mùa hoa thu ít. Chỉ lấy bình thật dư, để lại phần lớn cho đàn qua mùa lạnh.
Không tách đàn muộn. Đàn tách muộn không kịp tích kho trước khi hết hoa.
Đặt trại gần nguồn hoa nối tiếp. Cây rừng, cây bản địa nở vào những tháng cà phê không nở là chỗ dựa của đàn.
Trồng thêm cây nở cuối năm. Hỏi bà con trong vùng cây gì nở vào mùa se lạnh ở chỗ mình, trồng quanh trại.
Giữ thùng ấm. Thùng kín, lót nắp, đặt khuất gió thì đàn tiêu ít kho hơn cho việc giữ nhiệt.
Cân thùng trước mùa lạnh. Thùng nhẹ hơn mức bình thường là đàn cần được để yên, không thu.
Gộp đàn quá yếu. Hai đàn yếu gộp lại thành một đàn đủ sức qua mùa, thay vì nuôi hai đàn cùng đói.
Không nhận đàn mới vào cuối năm. Đàn chuyển về cuối mùa hoa không có thời gian tích kho ở chỗ mới.
Hạn chế mở thùng mùa lạnh. Mỗi lần mở đàn mất ấm, phải ăn thêm để bù.
Ghi chép lượng thu và sức đàn mỗi năm. Sổ cho biết thu đến mức nào thì đàn vẫn qua mùa lạnh khỏe.
Chấp nhận năm khó thu ít. Trại mộc không ép sản lượng. Giữ đàn là giữ mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Cho ong dú ăn đường có làm hỏng đàn không?
Cho đúng lúc, lượng nhỏ, trong thùng thì không làm hỏng đàn. Hỏng là khi cho quá nhiều làm thừa lên men, kéo ruồi, hoặc đặt ngoài trời kéo ong lạ tới cướp.
Mật ong dú có lẫn nước đường thì nhận biết được không?
Bằng mắt và vị thường rất khó, nhất là khi chỉ lẫn một phần. Vì vậy cách chắc nhất là người nuôi tự ghi chép và không thu từ những thùng đã cho ăn, thay vì trông vào việc kiểm sau.
Có nên cho ong dú ăn mật ong mua ngoài chợ?
Không nên. Mật không rõ nguồn có thể mang mầm bệnh hoặc lẫn tạp chất. Nếu cần, dùng mật dư của chính trại mình, hoặc nước đường trắng pha sạch.
Bao lâu sau khi ngưng cho ăn thì thu mật được?
Không có con số chung. Nên chờ qua một mùa hoa, chỉ thu những bình đàn xây mới và đổ đầy sau khi đã ngưng cho ăn. Không chắc bình nào mới thì bỏ qua thùng đó.
Mùa lạnh thấy ong dú ít ra cửa có phải do đói?
Thường không phải. Ong dú ra ít khi trời lạnh để tiết kiệm sức. Chỉ khi kiểm thấy thùng nhẹ hẳn, bình mật trống thì mới là đói.
