Ong dú có hưởng hoa của cây xâm lấn, nhưng đó không phải lý do để thả chúng tự do. Cỏ lào, mai dương hay dã quỳ đều nở nhiều hoa, ong có ghé. Cách hợp lý là giữ chúng trong một ranh giới kiểm soát được, dọn phần đang lấn rừng, lấn rẫy, và trồng bù cây bản địa để đàn không phải sống dựa vào chúng.
Câu hỏi này làm khó nhiều người nuôi ong dú vùng cao. Một bên là đám cỏ lào trắng xoá mùa khô, ong bu kín. Một bên là bìa rừng đang bị chính đám ấy lấn từng năm. Bài này không đưa ra câu trả lời kiểu một chữ, mà giúp cân nhắc theo từng chỗ.
Cây xâm lấn là gì, và vì sao đáng lo?
Cây xâm lấn là cây từ nơi khác đến, gặp đất mới thuận lợi rồi lan nhanh, chiếm chỗ cây vốn có. Chúng thường mọc khoẻ, ra hạt nhiều, chịu được đất xấu, ít bị sâu ăn vì ở đây không có thiên địch quen của chúng.
Cỏ lào là ví dụ quen thuộc ở Tây Nguyên: mọc dày bờ rẫy, đất bỏ hoang, bìa rừng mới chặt. Mùa khô nó ra những chùm hoa trắng ngả tím li ti. Mai dương là cây bụi có gai, hay lan ở ven hồ, ven suối, bãi bồi. Dã quỳ thì quen đến mức nhiều người nghĩ là cây bản địa, nhưng nó cũng được đưa vào từ nơi khác.
Điều đáng lo là chúng không dừng lại. Năm nay một đám ở bờ rẫy, vài năm sau đã phủ kín một sườn đồi, che hết cây con bản địa. Rừng mất dần tầng cây bụi tự nhiên, mà tầng cây bụi ấy chính là nguồn hoa đa dạng của ong dú trong nhiều tháng.
Nói cách khác, cây xâm lấn có thể cho ong một mùa no, nhưng lấy đi của ong những mùa khác. Một sườn đồi toàn cỏ lào chỉ có hoa vào một quãng ngắn, còn lại là đám bụi khô.
Ong dú được gì từ những cây này?
Cỏ lào nở hoa vào mùa khô, ra nhiều hoa nhỏ dạng ống, ong dú hay ghé lấy mật và phấn. Ở vùng cao, cỏ lào nở vào lúc không phải nhiều cây khác đều có hoa, nên với một số trại nó là nguồn đáng kể trong vài tuần.
Dã quỳ, như đã biết, chủ yếu cho phấn vào đầu mùa khô. Mai dương có hoa dạng cầu nhỏ màu hồng tím, ong có ghé, nhưng cây này hay mọc ở nơi ẩm thấp ven nước, không phải nơi đặt trại thường thấy ở vùng cao.
Vậy là lợi ích có thật, nhưng ngắn và tập trung vào vài quãng. Không cây nào trong số này nuôi được đàn quanh năm. Nếu dọn chúng có kế hoạch và trồng bù cây khác, đàn mất một phần nguồn trong vài tuần, nhưng đổi lại có lịch hoa đều hơn.
Một điều cần thẳng thắn: chưa có nhiều quan sát ghi chép về chuyện ong dú vùng cao Việt Nam phụ thuộc vào cỏ lào hay dã quỳ đến mức nào. Mỗi trại phải tự nhìn cửa tổ trong mùa cây đó nở để biết.
Khi nào nên giữ, khi nào nên dọn?
Giữ khi nó nằm trong ranh giới rõ. Một khóm dã quỳ ở bờ dốc có đường đi bao quanh, phát mỗi năm, thì kiểm soát được.
Dọn khi nó lấn vào bìa rừng. Rừng là nguồn hoa bền lâu. Cây xâm lấn lấn vào bìa rừng là đang lấy đi chính thứ nuôi đàn lâu dài.
Dọn khi nó lấn rẫy nhà bên. Ong của mình không phải lý do để cỏ dại tràn sang đất người khác.
Dọn khi nó che kín cây non. Cây bản địa con đang bị che sẽ chết. Dọn cây xâm lấn quanh chúng.
Giữ tạm khi chưa có nguồn thay. Nếu đàn đang dựa vào đám cỏ lào mùa khô, dọn dần trong vài năm, song song trồng cây khác.
Dọn ở ven suối, ven hồ. Mai dương lan theo nước rất nhanh. Chỗ ven nước nên ưu tiên dọn sớm.
Dọn trước khi cây kết hạt. Dọn sau mùa hoa nhưng trước khi hạt chín, vừa để ong hưởng hoa, vừa không để hạt phát tán.
Không dọn bằng thuốc diệt cỏ quanh trại. Thuốc cỏ phun lên đám đang có hoa hại ong trực tiếp. Phát tay, nhổ gốc là cách an toàn.
Không đốt sát trại. Đốt cây phát ra cạnh trại thì khói làm ong hoảng, lửa mùa khô dễ lan sang rừng.
Dọn theo từng đợt. Dọn cả sườn một lúc là đàn mất nguồn đột ngột và đất trống dễ xói mòn.
Hỏi cán bộ lâm nghiệp, kiểm lâm xã. Với đất giáp rừng, có thể có quy định hoặc chương trình hỗ trợ dọn cây xâm lấn. Hỏi trước khi làm.
Trồng bù gì sau khi dọn?
Cây bụi bản địa ở bìa rừng. Lấy cây con hoặc cành giâm từ những bụi quen trong vùng, trồng lại chỗ vừa dọn.
Cây ăn trái ở bờ rẫy. Bờ rẫy dọn sạch cỏ lào có thể trồng cây ăn trái, vừa có hoa cho ong vừa có trái.
Cây họ đậu che phủ đất. Một số cây họ đậu phủ đất, giữ ẩm, có hoa nhỏ. Hỏi khuyến nông loại nào hợp vùng.
Cây giữ đất bờ dốc. Sườn dốc dọn xong mà để trống thì mùa mưa sạt. Trồng ngay cây có rễ giữ đất.
Cây nở đúng tháng đàn sẽ mất nguồn. Nếu dọn cỏ lào nở mùa khô, trồng cây khác cũng nở mùa khô để lấp chỗ.
Ưu tiên ít loài nhưng nhiều gốc. Trồng thành cụm để ong dễ tìm.
Che phủ đất bằng cây phát ra. Cây xâm lấn phát ra, khi chưa có hạt, có thể dùng phủ gốc cho cây mới trồng, giữ ẩm và hạn chế cỏ.
Theo dõi chồi mọc lại. Cỏ lào và dã quỳ mọc lại từ gốc rất nhanh. Năm đầu phải phát lại vài lần.
Giữ một khóm nhỏ có kiểm soát nếu muốn. Không nhất thiết dọn trắng. Một khóm trong ranh giới rõ, phát đúng mùa, vẫn có thể giữ.
Ghi chép sau khi dọn. Xem cửa tổ trong những mùa sau có hụt không. Hụt thì biết cần trồng thêm gì.
Kiên nhẫn vài năm. Cây bản địa lớn chậm hơn cây xâm lấn. Đừng vội nản khi năm đầu đất còn trống.
Một sườn đồi, ba cách nhìn
Thử hình dung một sườn đồi cạnh trại, nửa trên là bìa rừng, nửa dưới là bờ rẫy bỏ hoang vài năm, nay phủ kín cỏ lào. Người làm rẫy nhìn đám ấy thấy cỏ dại phải phát. Người nuôi ong nhìn vào mùa khô thấy một mảng hoa trắng có ong bu. Người giữ rừng thì thấy đường viền cỏ lào mỗi năm lại nhích lên cao một chút.
Cả ba đều đúng. Cái khó là làm sao để một sườn đồi phục vụ được cả ba. Cách nhiều người chọn là chia ranh: phần sát rừng dọn trước, trồng cây bản địa lại để giữ bìa rừng. Phần bờ rẫy xa rừng có thể tạm giữ một mảng, phát mỗi năm trước khi kết hạt, cho đàn có nguồn trong mùa khô.
Mấy năm sau, khi cây bản địa trồng lại đã ra hoa, mảng cỏ lào tạm giữ có thể thu hẹp dần. Đàn ong không bị hụt đột ngột, rừng không bị lấn thêm, đất không bị trống.
Không có công thức chung cho mọi sườn đồi. Nhưng nếu nghĩ theo kiểu chia ranh và làm dần, người nuôi ong và người giữ rừng không phải đứng ở hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ lào có hại cho ong dú không?
Bản thân hoa cỏ lào không thấy hại ong. Cái hại là khi nó lan rộng, đẩy lùi cây bản địa, làm vùng quanh trại nghèo nguồn hoa ở những tháng khác.
Dã quỳ có phải cây xâm lấn không?
Dã quỳ được đưa vào Việt Nam từ nơi khác và ở nhiều nơi nó lan mạnh. Giữ trong ranh giới, phát mỗi năm thì vẫn kiểm soát được.
Dọn cây xâm lấn bằng thuốc diệt cỏ có ảnh hưởng ong không?
Có thể ảnh hưởng, nhất là khi phun lên cây đang có hoa. Quanh trại nên phát tay, nhổ gốc. Nếu buộc dùng thuốc, đọc kỹ nhãn và tránh hoàn toàn mùa hoa.
Có nên trồng cỏ lào để làm nguồn hoa cho ong?
Không nên. Cỏ lào tự lan đã đủ nhanh. Có nhiều cây bản địa và cây ăn trái cho hoa tốt mà không lấn rừng.
Mật ong dú mùa cỏ lào nở có khác không?
Có thể có hương khác các mùa khác, nhưng bình mật là hỗn hợp từ nhiều nguồn nên khó nói chắc phần nào là của cỏ lào.
