Sau trận mưa to kéo dài ở vùng đồi, nên đi kiểm trại ong theo một thứ tự cố định: trước hết là đất và đường đi có sạt không, rồi tới cây và mái che, rồi chân giá và nước đọng, rồi từng thùng xem có thấm nước, cuối cùng mới là cửa tổ và kiến. Đừng vội mở thùng khi trời còn ẩm lạnh. Phần lớn việc sau mưa là việc bên ngoài thùng.
Có một thói quen dễ hiểu: mưa vừa tạnh là chạy ngay tới thùng, mở nắp xem đàn có sao không. Trong khi đó, chân giá đang lún một bên, mái tôn đang lệch, và một con đường đất mới nứt ở mép dốc. Đàn trong thùng thường an toàn hơn những thứ xung quanh nó.
Vì sao phải đi theo thứ tự?
Mưa lớn ở vùng đồi không chỉ là nước rơi xuống thùng. Nước chảy trên mặt đất, ngấm vào đất dốc, làm đất nặng và trơn. Cây ngấm nước nặng thêm. Mái che hứng nước. Mọi thứ cùng lúc chịu sức ép, và một thứ hỏng có thể kéo thứ khác hỏng theo.
Đi theo thứ tự từ lớn tới nhỏ, từ nguy hiểm tới bình thường, giúp mình không bỏ sót cái lớn vì mải nhìn cái nhỏ. Một thùng thấm nước có thể chờ thêm một buổi. Một cái cây đang nghiêng dần về phía dãy thùng thì không chờ được.
Thứ tự cũng giữ an toàn cho chính người đi kiểm. Lối đất ướt trên dốc rất trơn, mép taluy sau mưa có thể sụt. Biết trước đi đâu, tránh đâu, đi giày gì, có người biết mình đang ra trại là những điều không thừa ở vùng đồi.
Cuối cùng, đi theo một lộ trình cố định giúp so sánh. Lần nào cũng đi cùng một đường, nhìn cùng những điểm, thì sau vài mùa mưa mình biết ngay chỗ nào hay có chuyện.
Thứ tự kiểm trại sau mưa lớn
Một: đường đi và mép dốc. Nhìn vết nứt trên mặt đất, chỗ đất trôi, chỗ đá lăn. Có vết nứt chạy song song mép dốc là dấu hiệu sạt, tránh xa.
Hai: cây quanh trại. Cây nghiêng thêm, đất gốc nứt, cành gãy treo lủng lẳng. Ghi lại và xử lý trước khi lại gần dãy thùng.
Ba: mái che. Mái có lệch, có dột, có chỗ nước nhỏ giọt thẳng xuống nắp thùng không. Mái lệch nhỏ sửa ngay trong ngày.
Bốn: chân giá. Chân giá lún không đều làm thùng nghiêng. Kê lại cho phẳng, chèn đá phẳng dưới chân.
Năm: nước đọng quanh giá. Vũng nước ngay chân giá làm ẩm lên thùng và vô hiệu hóa chén nước chống kiến. Khơi rãnh cho thoát.
Sáu: chén nước chống kiến. Mưa làm chén tràn, nổi lá rác thành cầu cho kiến bò qua. Vớt rác, đổ bớt nước.
Bảy: thân và nắp thùng. Gỗ sẫm màu từ chân lên là thấm nước mưa. Mép nắp hở là nước đã vào. Ghi lại thùng cần xem kỹ.
Tám: cửa tổ. Ống cửa có bị nước làm sụp, có bị đất bắn bít không. Đừng chọc vào, chỉ ghi nhận.
Chín: kiến. Kiến dời tổ chạy mưa hay leo lên giá thùng tìm chỗ khô. Thấy đàn kiến di chuyển trên giá phải xử lý ngay.
Mười: ong ra vào khi nắng lên. Đợi nắng, xem từng thùng có ong ra. Thùng nào im lặng thì đánh dấu.
Mười một: ghi sổ. Ghi những gì thấy, kể cả khi không có gì. Lần sau mưa lớn sẽ có cái để so.
Thùng bị thấm nước: xử lý thế nào?
Thùng gỗ thấm nước mưa thường là do nắp hở, mối ghép co ngót, hoặc mái che không đủ rộng để mưa tạt. Nước vào từ trên thì ướt nắp và bình mật phía trên. Nước vào từ dưới thì đọng ở đáy thùng.
Việc đầu tiên là chặn nguồn nước, không phải mở thùng. Sửa mái, chèn mép nắp, kê thùng nghiêng nhẹ về phía cửa để nước đọng có đường chảy ra. Phủ thêm một lớp che phía mưa tạt.
Chỉ mở thùng vào trưa nắng ráo, khi trời đã ấm. Nhìn đáy thùng: nước đọng nhiều thì nghiêng nhẹ cho nước chảy ra, thấm khô bằng khăn sạch ở phần đáy không có ổ ấp. Không đụng vào ổ ấp.
Bình phấn bị ướt thường hỏng trước. Nếu thấy bình phấn nhão, chảy nước, có mùi chua gắt, có thể gắp bỏ những bình đó ra để khỏi kéo ruồi. Bình mật bị nước vào thì mật loãng ra, không thu những bình này làm mật bán.
Thùng thấm nặng, gỗ đã mục, thì tính chuyện chuyển đàn sang thùng mới khi trời đẹp. Đừng chuyển ngay sau mưa, đàn đang yếu và trời còn ẩm.
Những việc không nên làm sau mưa lớn
Mở thùng ngay khi mưa vừa tạnh. Không khí còn ẩm lạnh, đàn đang dồn quanh ổ ấp. Chờ nắng ráo.
Đi vào trại một mình khi đất còn trơn. Đất đồi sau mưa rất trơn. Báo cho người nhà biết mình ra trại.
Đứng dưới cây đã nghiêng. Cây ngấm nước có thể đổ bất ngờ. Kiểm từ xa trước.
Dời cả dãy thùng ngay. Đàn vừa qua trận mưa, dời chỗ lúc này làm yếu thêm. Chỉ dời khi chỗ đặt thật sự nguy hiểm.
Dùng thuốc diệt kiến rải quanh giá. Thuốc theo nước mưa còn lại lan rộng, có thể tới cửa tổ. Dùng chén nước, dầu nhớt quét chân giá thì an toàn hơn cho ong.
Đổ thêm nước vào chén chống kiến đã tràn. Chén đã đầy và có rác. Đổ bớt, vớt rác mới là đúng.
Thu mật sau mưa dầm. Mật có thể loãng do ẩm, đàn đang cần kho. Chờ vài tuần nắng.
Phủ bạt kín thùng để chống mưa tiếp. Bạt kín giữ ẩm trong thùng. Chỉ che phía trên và phía mưa tạt.
Gõ mạnh vào thùng để nghe. Gõ nhẹ là đủ. Gõ mạnh làm đàn hoảng thêm sau trận mưa.
Bỏ qua thùng trông có vẻ ổn. Đi đủ vòng. Thùng trông ổn bên ngoài có khi đáy đang đọng nước.
Quên kiểm lại vào hôm sau. Đất và cây đôi khi có chuyện sau mưa một hai ngày, khi đất đã ngấm hết nước.
Chuẩn bị trước để lần mưa sau đỡ việc
Khơi rãnh thoát nước vòng qua trại. Nước trên dốc chảy theo rãnh đi vòng, không xói chân giá.
Kê chân giá trên đá phẳng. Chân giá đứng trên đá ít lún hơn đứng thẳng trên đất.
Làm mái che rộng hơn thùng. Mái nhô ra mỗi phía một khoảng để mưa tạt không vào nắp và cửa.
Dùng chén chống kiến có nắp che. Một miếng che nhỏ phía trên chén giúp mưa không làm tràn và rác không rơi vào.
Sơn mặt ngoài thùng. Lớp sơn mặt ngoài giúp gỗ ít ngấm nước mưa, mặt trong vẫn để mộc.
Ghép nắp có gờ. Nắp có gờ phủ xuống thân thùng chặn nước chảy vào mối ghép.
Không đặt thùng ở chỗ trũng. Chỗ trũng là chỗ nước tụ về đầu tiên.
Tỉa cành khô trước mùa mưa. Cành chết rơi trong mưa lớn đè lên mái và thùng.
Chuẩn bị sẵn thùng trống khô. Thùng thấm nặng thì có chỗ chuyển đàn khi trời đẹp.
Để đồ nghề một chỗ khô. Ủng, đèn, dây, dao, khăn để sẵn, mưa tạnh là đi được ngay.
Có sổ ghi các lần mưa lớn. Ghi thùng nào bị gì. Mỗi mùa mưa sửa trước những chỗ năm trước hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Sau mưa lớn bao lâu thì nên mở thùng ong dú?
Chờ ít nhất tới trưa nắng ráo đầu tiên. Nếu bên ngoài không có dấu hiệu bất thường, cửa tổ ra vào bình thường khi nắng lên, thì không cần mở.
Kiến leo lên thùng ong dú sau mưa thì làm sao?
Tìm cầu kiến bắc qua chén nước như lá, cành, cỏ dựa vào giá rồi gỡ đi. Đổ bớt nước, vớt rác trong chén. Nếu giá không dùng chén nước, quét lại lớp chống kiến ở chân giá vì mưa đã rửa trôi.
Thùng ong dú bị ngập nước một phần có cứu được không?
Thường cứu được nếu ổ ấp chưa bị ngập. Dựng thùng lên chỗ cao, nghiêng cho nước chảy ra, chờ nắng mới mở xem. Bình phấn mật bị ngập thì bỏ, để đàn tự dọn phần còn lại.
Mưa nhiều có làm ong dú bỏ tổ không?
Hiếm khi bỏ tổ chỉ vì mưa. Đàn bỏ tổ thường khi thùng bị ngấm nặng, mốc, ruồi tấn công hoặc bị kiến đánh. Giữ thùng khô và chống kiến tốt là giữ được đàn.
Trại ong trên đất dốc nên làm gì trước mùa mưa?
Khơi rãnh thoát nước vòng qua chân giá, kiểm lại cây quanh trại, gia cố mái che và chân giá. Không đặt thùng sát mép dốc hoặc trên đường nước chảy.
Sau mưa thấy nhiều ong dú chết trước cửa có sao không?
Một ít xác ong sau mưa là bình thường, do ong bị mưa đánh rơi hoặc ong già. Nhiều xác kèm mùi chua, ruồi bay quanh thì nên mở xem vào ngày nắng.
