Màu cục phấn ở chân sau ong dú là manh mối cho biết đàn đang gom phấn từ nhóm hoa nào. Nhưng chỉ là manh mối. Muốn đọc đúng phải so với phấn trên chính những hoa đang nở quanh trại mình, chứ không tra theo một bảng màu chung nào cả.
Một buổi sáng nắng, ngồi xổm trước cửa tổ năm phút, sẽ thấy ong về với những chấm màu ở chân: vàng tươi, cam, trắng ngà, có khi xám. Mỗi chấm là một lần ghé hoa. Học đọc những chấm này là cách rẻ nhất để biết đàn đang ăn gì mà không cần mở thùng.
Cục phấn ấy từ đâu ra?
Ong dú thợ đi hoa, phấn bám khắp lông trên người. Trên đường bay, nó dùng chân chải phấn, trộn với chút mật và nước bọt, nén lại thành một cục nhỏ đặt ở chỗ lõm trên chân sau. Cục phấn của ong dú nhỏ hơn hạt kê, phải nhìn gần mới thấy rõ.
Thường một chuyến bay ong gom phấn từ một loại hoa, nên cục phấn hay có một màu đồng nhất. Thấy cục hai màu là ong đã ghé hai loại hoa trong cùng chuyến, chuyện này cũng có nhưng ít.
Về tổ, ong cạy cục phấn bỏ vào bình phấn. Bình phấn của ong dú là bình sáp tròn, đựng phấn ẩm, thường xếp cạnh bình mật. Phấn trong bình được ủ chua dần, màu cũng sẫm đi theo thời gian.
Vì vậy có hai chỗ để đọc màu: cục phấn tươi trên chân ong ở cửa tổ, và bình phấn mới trong thùng. Cửa tổ là chỗ dễ đọc nhất, không phải động đến đàn.
Cách quan sát cho ra kết quả
Chọn giờ ong về nhiều. Giữa buổi sáng nắng ráo là lúc nhiều ong mang phấn về nhất. Chiều muộn ong chủ yếu mang mật hoặc nước.
Ngồi thấp ngang cửa tổ. Đứng trên nhìn xuống rất khó thấy. Ngồi xổm, mắt ngang ống cửa, cách khoảng một gang tay.
Đứng lệch sang bên. Đừng chắn lối bay. Ong bị cản sẽ lượn vòng, khó nhìn mà đàn cũng khó chịu.
Dùng kính lúp hoặc điện thoại chụp gần. Chụp liên tiếp vài chục tấm rồi phóng to xem. Con mắt thường bỏ sót nhiều.
Đếm theo màu trong năm phút. Bao nhiêu cục vàng, bao nhiêu cục cam, bao nhiêu cục trắng. Con số giúp so được giữa các tuần.
Chú ý ánh sáng. Nắng gắt làm màu nhạt đi, bóng râm làm màu sẫm hơn. Quan sát cùng chỗ, cùng giờ để so cho công bằng.
Ghi kèm thời tiết. Hôm trước mưa, hôm nay hửng nắng thì ong ra ồ ạt, số liệu sẽ khác ngày thường.
Phân biệt phấn với nhựa. Nhựa cây trông bóng, dẻo, màu hổ phách hoặc đỏ nâu. Phấn trông khô, mờ, màu sáng hơn.
Phân biệt phấn với bùn đất. Có lúc ong mang về đất sét hoặc vụn lạ. Cục xám đục, không đều thường không phải phấn.
Làm ở nhiều thùng. Thùng này đi hoa này, thùng khác đi hoa khác, nhất là khi thùng đặt cách xa nhau.
Kiên nhẫn qua nhiều tuần. Một lần quan sát chỉ là một khoảnh khắc. Ghi đều mỗi tuần mới thấy nhịp mùa.
Tự làm bảng màu phấn của trại mình
Cách đáng tin nhất là tự làm bảng màu riêng. Khi thấy một cây quanh trại đang nở, hái một bông, dùng tăm hoặc đầu cọ nhỏ gạt chút phấn lên một mẩu giấy trắng, ghi tên cây và ngày. Mỗi mùa làm thêm vài mẫu.
Sau một năm, tờ giấy ấy thành bảng màu của chính trại mình. Lúc nhìn thấy ong về với cục phấn cam, đem so với bảng, xem cây nào đang nở có phấn màu ấy. Thường chỉ còn một hai cây khớp, đoán đúng dễ hơn nhiều.
Cần nói thẳng giới hạn: nhiều loại hoa có phấn cùng màu vàng, nên màu vàng gần như không phân biệt được. Màu lạ như cam đậm, trắng ngà, xám, đỏ thì dễ đoán hơn. Phấn trộn mật nên trên chân ong màu có thể hơi khác trên giấy.
Muốn biết chắc loại hoa thì phải soi kính hiển vi nhìn hình dạng hạt phấn, việc đó cần người chuyên môn. Với người nuôi ở trại, bảng màu tự làm cộng với việc đi xem cây nào đang có ong là đủ dùng.
Đọc màu phấn để làm gì cho đàn?
Biết đàn đang có nguồn phấn. Nhiều ong mang phấn về là đàn đang nuôi ong non, đàn khoẻ.
Phát hiện quãng hụt phấn. Ong ra vào đều mà gần như không con nào mang phấn là đàn có thể đang thiếu đạm.
Biết nguồn chính của từng mùa. Cùng màu chiếm đa số nhiều tuần liền là đàn có nguồn chính. Giữ cây đó, đừng phát.
Biết lúc chuyển mùa. Màu chính đổi từ tuần này sang tuần khác là đàn đã chuyển nguồn, có thể do hoa cũ tàn.
Chọn cây trồng thêm. Tháng nào cửa tổ ít màu phấn thì trồng cây nở vào tháng ấy.
Phát hiện đàn đi xa. Màu phấn không khớp cây nào quanh trại thường là đàn đang đi nguồn ở xa hoặc trên tán cao.
So sức các đàn. Đàn mang phấn về nhiều hơn hẳn đàn bên cạnh thường là đàn mạnh hơn.
Cảnh giác vùng phun thuốc. Nếu đàn đang đi một vườn mà vườn đó phun, biết trước thì chủ động che thùng.
Tập mắt cho người mới. Người mới nuôi học nhìn cửa tổ là học cách hiểu đàn mà không làm phiền nó.
Kể chuyện cho khách tham quan. Chỉ cho khách thấy một con ong mang phấn cam về tổ là một khoảnh khắc khó quên.
Không thay được việc mở thùng hẳn. Màu phấn chỉ nói chuyện thức ăn. Bệnh, ruồi, ong chúa thì vẫn phải xem trong tổ khi cần.
Một buổi sáng đọc phấn ở trại vùng cao
Thử hình dung một sáng mùa khô ở trại giữa rừng và vườn cà phê. Bảy giờ sương còn đọng, cửa tổ gần như im. Tám giờ nắng chạm tới dãy thùng, vài con ong bò ra đầu ống cửa, rung cánh rồi bay. Chín giờ là lúc bắt đầu thấy ong về với chân có màu.
Nếu cà phê đang nở, phần lớn cục phấn sẽ có màu nhạt. Lẫn trong đó có vài cục vàng tươi, có thể từ bụi dã quỳ cuối mùa ở bờ dốc. Thỉnh thoảng một con về với cục màu khác hẳn, không khớp cây nào mình biết. Đó là lúc biết đàn còn có nguồn mình chưa tìm ra.
Mười giờ, lượt về đông nhất. Đếm năm phút, ghi vào sổ ba con số theo ba màu. Tuần sau lặp lại đúng giờ ấy. Chỉ vài tuần là thấy màu nhạt giảm dần khi cà phê tàn, màu khác tăng lên. Đàn kể lại cho mình nghe lịch hoa quanh trại mà không cần ai dạy.
Việc này không tốn gì ngoài sự kiên nhẫn. Với trại nuôi theo lối mộc, đó là cách hiểu đàn mà không phải đụng tay vào thùng.
Câu hỏi thường gặp
Phấn hoa cà phê trên chân ong dú màu gì?
Thường nhạt, trắng ngà đến vàng nhạt. Nhưng màu dễ lẫn với các hoa khác, nên so với phấn trên hoa cà phê trong vườn mình là chắc nhất.
Ong dú mang về cục màu đỏ có phải phấn không?
Có thể là nhựa cây chứ không phải phấn. Nhựa trông bóng và dẻo, phấn trông khô và mờ.
Ong dú không mang phấn về có phải đàn bệnh không?
Chưa chắc. Có thể quanh trại đang hết hoa, hoặc ong đang đi lấy mật, lấy nước. Theo dõi vài tuần, nếu kéo dài thì đàn đang thiếu phấn.
Bình phấn ong dú có màu khác cục phấn trên chân không?
Thường sẫm hơn, vì phấn trong bình được ủ chua và trộn nhiều nguồn. Muốn đọc màu từng nguồn thì đọc ở cửa tổ.
Có cần kính hiển vi để biết ong dú đi hoa gì?
Muốn chắc chắn loại hoa thì cần, và việc đó dành cho người chuyên môn. Ở trại, bảng màu tự làm và quan sát cây có ong đậu là đủ cho việc chăm đàn.
