Phun thuốc trị rệp sáp trên cà phê và giữ đàn ong dú sống sót là chuyện làm được, nếu đi đúng thứ tự: đọc nhãn chọn thuốc ít độc với ong, phun lúc chiều muộn khi ong đã về tổ, che hoặc dời thùng từ trước, và chờ đủ ngày mới để mọi thứ trở lại bình thường. Bỏ một khâu là có thể mất cả dãy thùng.
Rệp sáp là con sâu hại dai dẳng của vườn cà phê vùng cao. Chúng bám ở chùm quả, ở cuống, có khi dưới rễ, thân phủ lớp bột trắng như sáp nên thuốc khó ngấm. Nhà vườn vì vậy hay phun kỹ, phun lặp, có khi pha nhiều loại. Đó cũng là lúc người nuôi ong lo nhất.
Bài này không kê đơn thuốc. Chọn thuốc gì là việc của nhà vườn và cán bộ khuyến nông. Bài chỉ nói những gì người nuôi ong và người phun có thể làm để đàn ong dú không chết oan.
Thuốc giết ong theo những đường nào?
Đường thứ nhất là trúng trực tiếp. Ong đang bay hoặc đang bám trên hoa, trên lá thì bị hạt thuốc rơi trúng. Ong dú nhỏ, chỉ một giọt nhỏ đã đủ. Đường này dễ tránh nhất: phun lúc ong không bay.
Đường thứ hai là thuốc đọng lại. Sau khi phun, thuốc nằm trên lá, trên hoa, trên mặt nước đọng. Hôm sau ong ra, đi qua, uống nước, lấy phấn, rồi dính. Có loại thuốc phân hủy nhanh trong vài giờ, có loại bám lâu cả tuần. Nhãn thuốc thường ghi thời gian cách ly cho người thu hoạch, nhưng với ong nên chờ thận trọng hơn.
Đường thứ ba khó thấy nhất là thuốc nội hấp, tức loại cây hút vào rồi chuyển đi khắp lá, hoa, cả mật hoa và phấn. Ong không cần trúng thuốc, chỉ cần lấy mật lấy phấn từ cây đã được phun là mang thuốc về tổ. Thuốc nằm trong bình phấn, ấu trùng ăn vào. Đàn không chết ngay mà suy dần mấy tuần sau, chủ thùng không biết vì sao.
Đường thứ tư là thuốc trôi theo gió. Phun lô bên cạnh lúc gió mạnh, hạt thuốc bay sang lô có thùng ong. Ở cao nguyên gió đổi hướng nhanh, buổi chiều hay có gió lùa qua đồi, nên đừng nghĩ phun lô khác là an toàn.
Trước khi phun: những việc cần làm
Đọc nhãn thuốc cùng nhà vườn. Tìm dòng cảnh báo độc với ong hoặc biểu tượng con ong trên nhãn. Có cảnh báo thì càng phải tránh giờ ong bay và tránh phun lên hoa.
Hỏi thuốc thuộc nhóm nào. Nhóm nội hấp, nhóm lân hữu cơ, nhóm cúc tổng hợp đều có loại rất độc với ong. Dầu khoáng và một số chế phẩm sinh học thường nhẹ hơn, nhưng vẫn phải đọc nhãn từng loại.
Nhờ cán bộ khuyến nông tư vấn. Nói rõ trong vườn có ong để họ cân nhắc chọn thuốc. Đừng tự mua theo lời quảng cáo hay lời mách.
Tránh phun khi cà phê đang ra hoa. Đây là lúc ong tập trung trên cây đông nhất. Nếu rệp chưa gấp, lùi lại sau khi hoa tàn.
Báo trước ít nhất một ngày. Để người nuôi kịp che hoặc dời thùng. Phun bất ngờ là không có cách nào chữa.
Chỉ phun đúng chỗ có rệp. Rệp sáp thường thành ổ, không đều cả vườn. Phun điểm những gốc bị nặng thay vì phun tràn cả lô là bớt thuốc mà ong cũng đỡ.
Kiểm tra cỏ hoa dưới gốc. Cỏ đang trổ hoa dưới gốc cà phê cũng sẽ dính thuốc. Phát thấp trước khi phun để ong không tới đó lấy mật.
Nghe dự báo gió. Ngày gió mạnh thì hoãn. Thuốc bay đi vừa phí vừa trúng thứ không muốn trúng.
Chuẩn bị đồ bảo hộ cho người phun. Ủng, áo dài tay, găng, khẩu trang, kính. Người phun cũng cần được giữ như ong.
Chuẩn bị nước sạch cho ong. Đặt chậu nước sạch có vài hòn đá cho ong đậu gần thùng, để ong khỏi đi uống nước đọng trên lá vừa phun.
Ghi lại tên thuốc và ngày phun. Nếu đàn có chuyện sau đó, ghi chép giúp biết nguyên nhân và lần sau tránh loại đó.
Che thùng hay dời thùng?
Dời là chắc nhất nếu lô bị phun cả lô. Đưa thùng ra khỏi vùng phun, cách xa hẳn, đi lúc đêm khi ong đã về. Chờ đủ ngày rồi đưa về.
Che là cách khi chỉ phun điểm hoặc lô bên cạnh. Đóng cửa tổ từ sáng sớm trước khi ong ra, hoặc tối hôm trước. Phủ thùng bằng tấm vải ướt.
Vải ướt để làm mát, không phải để chặn thuốc. Thùng bị đóng cửa không quạt gió được. Vải ướt giữ cho thùng mát trong mấy giờ ong bị nhốt.
Tưới lại vải khi khô. Giữa trưa nắng gắt vải khô rất nhanh. Phải có người tưới lại, không thì thùng nóng hầm.
Đừng nhốt quá lâu. Ong dú bị nhốt nguyên ngày nắng có thể chết nóng. Phun chiều muộn, nhốt từ chiều đến sáng hôm sau là ngắn nhất.
Lưới cửa phải thoáng. Dùng lưới nhỏ mắt để bịt cửa, không dùng băng keo bịt kín. Lưới vẫn cho không khí vào.
Đặt thùng trong bóng râm khi đang nhốt. Nếu thùng nằm chỗ nắng, dựng thêm tấm che tạm cho mấy giờ đó.
Mở cửa khi thuốc đã khô trên lá. Ít nhất là sáng hôm sau. Với thuốc ghi độc với ong trên nhãn, thận trọng hơn thì dời thùng hẳn.
Thuốc nội hấp thì che không đủ. Thuốc nằm trong hoa nhiều ngày sau phun. Dời thùng đi xa trong suốt thời gian cây còn ra hoa là an toàn hơn.
Thùng cố định khó dời thì kê cao, che dày. Một số giá kê đã cố định. Lúc đó che chắn kỹ phía hướng phun và xin nhà vườn chừa không phun mấy gốc quanh thùng.
Đánh dấu thùng cho người phun thấy. Cắm cờ vải đỏ hay buộc dây sáng màu, dặn người phun không hướng vòi về phía đó.
Sau khi phun: rửa bình, đổ nước thừa, theo dõi đàn
Nhiều vụ ong chết không phải do phun mà do rửa bình. Người phun xong, mang bình ra suối, ra mép ao, hay ngay vũng nước gần nhà rẫy để rửa. Nước rửa có thuốc chảy vào đúng chỗ ong ra uống nước mỗi trưa. Nên rửa bình ở một góc đất xa thùng ong và xa nguồn nước, đổ nước rửa xuống một hố đất khô.
Thuốc thừa cũng vậy. Đừng đổ ra mương, đừng đổ gần gốc cây đang có hoa. Bao bì thuốc gom lại theo cách địa phương thu gom, không vứt bừa trong vườn. Một bao thuốc rách nằm dưới mưa là một vũng nước độc nhỏ.
Sau khi mở cửa thùng, theo dõi kỹ ba ngày đầu. Xem trước cửa tổ có ong chết thành nhúm không, có ong bò lờ đờ, run cánh, không bay được không. Một hai con chết là thường, vài chục con mỗi sáng là dấu hiệu bị dính. Chụp ảnh, ghi ngày, báo nhà vườn.
Theo dõi tiếp vài tuần sau. Thuốc nội hấp thường không giết ngay mà làm đàn suy dần: ong ra ít, ấu trùng ít, đàn không lớn thêm dù trời nắng đẹp. Nếu thấy một dãy thùng cùng suy sau một đợt phun, gần như chắc chắn có liên quan.
Không có cách cứu một đàn đã dính thuốc nặng. Điều duy nhất làm được là bỏ bình phấn mới mang về trong mấy ngày quanh lúc phun, nếu nhận ra được, và để đàn yên. Phòng vẫn là việc chính.
Giảm phải phun: chuyện của cả vườn
Rệp sáp thường đi kèm kiến. Kiến chăm rệp để lấy chất ngọt rệp tiết ra, đổi lại kiến bảo vệ rệp khỏi thiên địch. Vườn nào ít kiến thì rệp ít lan. Diệt kiến ở gốc cà phê bằng cách tay, quét gốc, dọn ổ, giúp giảm rệp mà không cần phun lên tán.
Vườn có nhiều cây che bóng, có cỏ hoa, thường có nhiều bọ rùa, ong ký sinh nhỏ và những côn trùng ăn rệp. Chúng không diệt sạch rệp, nhưng giữ rệp ở mức không cần phun liên tục. Phun tràn cả lô thì giết luôn những thiên địch này, vụ sau rệp lại bùng mạnh hơn.
Cắt tỉa cành vô hiệu, cành sát đất, cành rậm trong tán làm vườn thông thoáng hơn, rệp khó sinh sôi. Đây là việc nhà vườn vốn đã làm, chỉ cần làm kỹ hơn ở những lô hay bị.
Người nuôi ong không có quyền quyết những chuyện này. Nhưng khi ngồi nói chuyện với nhà vườn, có thể kể ra như kinh nghiệm chung. Vườn bớt phải phun thì ong sống, mà nhà vườn cũng bớt tiền thuốc, bớt công. Đó là chỗ hai bên cùng có lợi.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bị thuốc trừ sâu hại nặng hơn ong mật không?
Ong dú nhỏ hơn nên một lượng thuốc nhỏ cũng đủ gây hại. Đàn ong dú lại ít quân và sinh sản chậm, mất nhiều ong thì phục hồi lâu. Vì vậy cần thận trọng ít nhất như với ong mật.
Thuốc trừ nấm có hại ong dú không?
Nhiều loại thuốc trừ nấm ít độc trực tiếp với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng không phải loại nào cũng vậy. Khi pha chung với thuốc trừ sâu, độc tính có thể tăng. Vẫn cần đọc nhãn và tránh phun giờ ong bay.
Phun thuốc ban đêm có an toàn cho ong dú không?
Ban đêm ong dú ở trong tổ nên tránh được việc trúng trực tiếp. Nhưng thuốc vẫn đọng lại trên lá, trên hoa đến sáng hôm sau. Với thuốc độc với ong hoặc thuốc nội hấp, phun đêm chưa đủ an toàn.
Làm sao biết ong dú chết vì thuốc hay vì bệnh?
Ong chết vì thuốc thường chết nhiều cùng lúc, nằm thành nhúm trước cửa tổ, co quắp, xuất hiện ngay sau đợt phun quanh đó. Chết do bệnh hay do đàn suy thường rải rác hơn. Muốn biết chắc cần mẫu xét nghiệm, hỏi cơ quan thú y hoặc bảo vệ thực vật địa phương.
Mật ong dú từ vườn có phun thuốc có ăn được không?
Nếu đàn có dấu hiệu dính thuốc, không nên thu mật từ những bình mới đắp quanh thời gian phun. Mật của những đàn không có dấu hiệu bất thường, thu khi đã qua lâu sau đợt phun, thì rủi ro thấp hơn. Có nghi ngờ thì hỏi cơ quan an toàn thực phẩm địa phương.
