Tổ ong dú giống vừa nhận về mà gặp ngay một tuần mưa dầm thì việc đúng gần như chỉ có ba: che nóc thùng bằng mái vươn rộng, giữ chân giá và đáy thùng khô, và không mở nắp. Đàn giống có sẵn bình phấn, bình mật dự trữ để sống qua những ngày không bay được. Muốn biết đàn thế nào thì đợi lúc ngớt mưa, nhìn ở cửa.
Ở cao nguyên, mùa mưa có những tuần trời không ngớt: sáng mù, trưa lâm râm, chiều đổ to, đêm rả rích. Người mới nhận tổ lúc đó lo nhất là cảnh cửa thùng im lìm cả ngày. “Có phải ong chết hết rồi không?” Nhiều người không chịu được, mở nắp ra xem. Chính lần mở nắp đó, giữa trời ẩm lạnh, mới là thứ gây hại nhiều nhất.
Cửa thùng im lìm trong mưa có đáng lo không?
Không. Ong dú không bay trong mưa. Chúng nhỏ, cánh mỏng, một giọt mưa đủ quật rơi một con ong. Trời âm u lạnh thì càng ít bay. Cửa im lìm trong mưa là đàn đang làm đúng việc: ở trong, giữ ấm ổ trứng, ăn dự trữ, chờ trời tạnh.
Đàn giống được chọn vì có đủ phấn mật mang theo chính là cho những ngày như thế này. Kho đó không phải vô hạn, nhưng một tuần mưa dầm thì đàn khỏe thường qua được.
Điều đáng lo không phải là ong không ra, mà là thùng bị ướt bên trong, bị lạnh hơn mức đàn chịu được, hoặc kiến lợi dụng lúc đàn co cụm để vào. Đó là những chuyện người nuôi phòng được từ bên ngoài, không cần mở nắp.
Nếu muốn yên tâm, hãy đợi lúc mưa ngớt, trời hửng một chút. Đàn khỏe sẽ có vài con ló ra cửa gần như ngay lập tức, có con bay ra dò trời. Thấy cảnh đó là biết bên trong vẫn sống.
Che chắn thùng trong tuần mưa dầm
Mái vươn rộng. Mưa vùng cao đi kèm gió, tạt xiên. Mái phải vươn khỏi mép thùng đủ để nước không chạm vách.
Mái dốc về phía sau. Nước chảy ra sau lưng thùng, không đổ xuống phía cửa.
Che thêm mặt hứng gió. Mặt thùng hứng gió mưa có thể che thêm một tấm ván hoặc tấm tôn đứng, cách vách một khoảng cho thoáng.
Không quấn kín bốn mặt. Bạt quấn kín làm hơi ẩm đọng lại bên trong, thùng càng ướt.
Không che kín cửa tổ. Cửa phải thông ra ngoài, để đàn thở và để ong ra được khi trời hửng.
Kê thùng cao khỏi đất. Nước bắn từ đất lên làm ướt đáy thùng. Giá cao hơn mức nước bắn.
Kiểm chỗ nước đọng quanh chân giá. Khơi rãnh cho nước chảy đi, không để chân giá ngâm nước.
Kiểm chén nước chống kiến. Mưa có thể làm chén nước tràn, cuốn mất lớp dầu ăn. Thêm dầu sau mưa to.
Buộc mái chắc. Gió giật cuốn mất mái giữa đêm là thùng ướt tới sáng.
Dọn cành lá chạm vào thùng. Mưa làm cành sũng nước, rủ xuống chạm thùng thành cầu cho kiến và nước.
Chuẩn bị sẵn trước khi mưa. Mùa mưa vùng cao đến đều đặn hằng năm. Làm mái che kỹ ngay từ ngày đặt thùng, đừng đợi mưa mới làm.
Có nên mở nắp thùng ra xem không?
Câu trả lời ngắn: không, trừ khi có dấu hiệu thật sự cần, và trừ khi đã hỏi người có kinh nghiệm. Mở nắp trong trời mưa dầm là đưa không khí ẩm lạnh vào thẳng ổ trứng. Đàn mới về, chưa quen nhà, lại đang mỏng sức vì chuyến đi, thì mỗi lần mở là một lần đàn phải giữ ấm lại từ đầu.
Mở nắp còn làm bóc lớp keo trám ở mép nắp. Đàn sẽ phải trám lại, trong lúc không đi gom được nhựa mới vì trời mưa. Khe hở để lâu là đường cho kiến và gió lạnh.
Nếu thật sự cần xem, ví dụ thấy mật chảy ra ngoài thùng nhiều, hay có mùi lạ rất nặng, thì gửi ảnh cửa tổ, khe nắp, chân giá cho trại qua Zalo số 0818.83.22.83 trước. Người ở trại sẽ dặn có cần mở không, và nếu mở thì mở lúc nào.
Nếu phải mở, chọn lúc ngớt mưa, trời sáng nhất trong ngày, mở nhanh, nhìn nhanh, đậy lại ngay. Không bốc, không cạy, không lau chùi gì bên trong.
Dấu hiệu đàn vẫn ổn và dấu hiệu cần hỏi trại
Ổn: ong ló ra khi ngớt mưa. Trời vừa hửng có vài con ra cửa dò trời, có con bay ra ngắn rồi quay về.
Ổn: có ong canh ở miệng ống. Kể cả trong mưa nhẹ, thường vẫn thấy một hai con đứng gác sâu trong miệng ống.
Ổn: nghe tiếng rì rì đều. Ghé tai gần thùng, tiếng rì rì nhẹ, đều đặn là đàn đang hoạt động bên trong.
Ổn: ong mang phấn về sau mưa. Một hai ngày nắng sau đợt mưa, ong về có phấn là đàn đang nuôi ấu trùng bình thường.
Ổn: không có hàng kiến. Chân giá, vách thùng sạch, không có kiến đi thành hàng.
Cần hỏi: nước chảy vào cửa. Thấy nước đọng hoặc chảy vào miệng ống là mái che chưa đủ, cần sửa ngay.
Cần hỏi: mật rỉ ra ngoài. Mật chảy ra cửa hay khe thùng nhiều có thể là bình vỡ do va chạm hoặc ẩm lâu.
Cần hỏi: mùi chua nồng hoặc mốc. Mùi khác hẳn mùi chua nhẹ thường ngày, kéo dài nhiều ngày.
Cần hỏi: ngớt mưa mấy ngày vẫn im. Trời đã nắng ráo một hai ngày mà cửa vẫn im, không con nào ra.
Cần hỏi: xác ong ướt đống trước cửa. Vài con thì không sao, một đống xác ong mới là chuyện khác.
Cần hỏi: mốc trắng ở cửa hay khe thùng. Mốc mọc ở miệng ống cửa là dấu hiệu ẩm quá lâu.
Sau khi trời tạnh: giúp đàn hồi lại
Ngày nắng đầu tiên sau tuần mưa, đàn sẽ ra cửa đông hơn hẳn mọi khi. Đó là lúc ong bù lại những ngày mất, đi tìm phấn mật, đi gom nhựa trám khe. Đừng mở nắp, đừng làm gì gần thùng, cứ để đàn làm việc.
Mình làm phần bên ngoài: kiểm mái có bị thủng, lệch không, kiểm chân giá có nghiêng sau mưa không, thay nước chén chống kiến, dọn cành lá gãy quanh giá. Nếu vách thùng bị ướt sẫm, để nắng tự hong khô, không cần lau.
Nếu quanh nhà ít hoa ngay sau mưa, đàn sẽ phải bay xa hơn. Đàn khỏe vẫn tự lo được. Đừng vội cho ăn nước đường, vì dễ kéo kiến và lẫn vào mật sau này. Nếu thật sự lo đàn đói, hỏi trại trước.
Ghi lại tuần mưa đó: bắt đầu ngày nào, kéo dài bao lâu, đàn phản ứng thế nào, tạnh rồi bao lâu đàn ra lại bình thường. Sang năm, mình sẽ biết đàn của mình chịu được tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay trong mưa không?
Hầu như không. Ong dú nhỏ, mưa dễ quật rơi, nên đàn ở trong thùng chờ tạnh. Cửa im trong mưa là bình thường, không phải dấu hiệu đàn chết.
Đàn ong dú chịu được bao nhiêu ngày mưa liên tục?
Tùy dự trữ của đàn. Đàn giống khỏe, kho phấn mật đủ thường qua được một đợt mưa dầm. Nếu mưa kéo rất dài mà đàn vốn mỏng thì nên hỏi trại để được chỉ cách giúp đàn.
Thùng ong dú bị ướt bên trong thì làm sao?
Đừng tự mở ra lau. Sửa mái che và chặn đường nước trước, rồi chụp ảnh gửi trại hỏi. Đàn thường tự trám, tự dọn được nếu không còn nước vào thêm.
Có nên cho ong dú ăn nước đường khi mưa lâu?
Không nên tự ý. Nước đường dễ kéo kiến, lên men trong thùng ẩm, và lẫn vào mật. Chỉ làm khi trại thấy đàn thật sự cạn dự trữ và dặn cách làm.
Che bạt kín thùng ong dú cho khỏi mưa có được không?
Không nên quấn kín. Bạt kín làm hơi ẩm đọng bên trong và chặn đường thở của đàn. Che nóc và mặt hứng gió, để hở hai bên và cửa tổ.
Vừa nhận tổ mà dự báo mưa cả tuần thì có nên hoãn nhận?
Nếu được thì nên gọi trại bàn lại ngày nhận. Nhận vào lúc trời ráo cho đàn kịp định hướng chỗ mới vẫn thuận hơn. Nếu vẫn nhận, làm sẵn mái che chắc trước khi đem thùng về.
