Ở vùng cao Lâm Đồng, một năm của đàn ong dú có ba khúc rõ. Mùa khô, nhiều nắng và nhiều hoa, nhất là khi cà phê và cây rừng nở, là lúc đàn mạnh lên, trữ mật, có thể tách đàn và thu mật. Mùa mưa dài, ngày bay ngắn, đàn sống nhờ dự trữ và những đợt hoa lẻ. Cuối năm trời se lạnh, đàn chậm lại, co cụm, cần được để yên.
Tháng cụ thể thì mỗi năm mỗi khác, mưa có năm tới sớm, năm tới muộn, và mỗi vùng trong tỉnh cũng lệch nhau. Nên bài này không đưa ra một tờ lịch cứng. Thay vào đó là từng khúc của năm: đàn đang làm gì, người nuôi nên làm gì và nên kiêng gì, để mỗi người tự khớp vào vườn của mình.
Mùa khô: thời gian đàn làm ăn
Mùa khô ở cao nguyên thường bắt đầu khi mưa thưa dần cuối năm và kéo dài qua mấy tháng đầu năm sau. Trời trong, nắng nhiều, ngày bay của đàn dài hơn hẳn mùa mưa. Đây là lúc đàn ra cửa sớm nhất, về muộn nhất trong năm.
Đầu mùa khô thường có hoa dã quỳ vàng các triền đồi, cỏ hoa dại ven đường. Sau đó, khi nhà vườn tưới nước cho cà phê, cả đồi cà phê nở trắng trong một thời gian ngắn, thơm cả vùng. Cây che bóng, cây ăn trái, nhiều loài cây rừng cũng nở rải rác trong mùa này.
Đàn có nhiều mật hoa và phấn thì ong chúa đẻ nhiều, ổ ấp lan rộng, đàn đông lên trông thấy. Các bình mật mới được xây thêm. Nếu đàn khỏe từ đầu mùa, đến giữa và cuối mùa khô có thể có phần mật dư để thu, và đàn đủ đông để tách.
Nhưng mùa khô cũng có cái khó của nó. Nắng trưa gắt làm thùng nóng. Nước có thể khan ở những nơi xa suối. Và mùa hoa cà phê cũng là mùa nhiều vườn phun thuốc. Đàn mạnh nhất năm cũng có thể chết nhanh nhất năm nếu dính thuốc.
Mùa mưa dài: sống nhờ dự trữ
Mùa mưa ở vùng cao kéo dài nhiều tháng. Có những tuần mưa gần như mỗi chiều, có những đợt mưa dầm vài ngày liền. Ong dú không bay khi trời mưa, nên tổng số giờ kiếm ăn trong mùa này giảm mạnh.
Hoa vẫn có, nhưng rải rác và bị mưa làm trôi mật, ướt phấn. Đàn ra cửa vào những khoảng nắng hửng, tranh thủ đi gần. Phần lớn thời gian đàn sống nhờ mật và phấn đã trữ trong các bình sáp từ mùa khô.
Ẩm độ cao kéo dài cũng là thử thách. Thùng hở khe thì hơi nước đọng, bình phấn dễ mốc. Mái che dột là nước nhỏ thẳng vào thùng. Kiến tìm chỗ khô thường dời tổ, có khi kéo cả vào thùng ong.
Đàn vào mùa mưa với dự trữ đầy và thùng kín thì qua mùa khá yên. Đàn vào mùa mưa sau khi bị thu mật quá tay, hay vừa mới tách chưa đủ đông, là đàn dễ suy nhất trong năm. Cái lỗi xảy ra ở mùa khô, mùa mưa mới thấy hậu quả.
Từng khúc trong năm: đàn làm gì, người làm gì
Cuối mùa mưa, mưa thưa dần. Đàn bắt đầu bay nhiều lại. Người nuôi đi kiểm mái che, chân giá, dọn mốc. Chưa thu mật.
Đầu mùa khô, dã quỳ và cỏ hoa nở. Đàn lấy lại sức sau mùa mưa. Theo dõi lượt mang phấn. Vẫn để yên, chưa tách.
Trời se lạnh những tháng cuối năm. Sáng lạnh, đàn ra cửa muộn, co cụm. Không mở thùng sáng sớm, không tách đàn, không dời thùng.
Mùa tưới và hoa cà phê. Đàn bay rộn, trữ mật nhanh. Đây là lúc lo thuốc phun nhiều nhất, hỏi lịch phun với các vườn quanh.
Sau hoa cà phê, giữa mùa khô. Đàn đông, ổ ấp rộng. Đàn khỏe có thể tách. Chọn ngày nắng ấm, không gió.
Cuối mùa khô. Đàn nào có mật dư thì thu phần dư, luôn để lại phần lớn. Kiểm mái che trước mưa.
Những cơn mưa đầu mùa. Hay có giông, lốc, có khi mưa đá. Chằng buộc thùng, gia cố mái.
Giữa mùa mưa. Mở thùng rất ít. Kiểm từ ngoài: cửa, kiến, nước đọng chân giá.
Những tuần mưa dầm. Đàn yếu có thể cần hỗ trợ. Theo dõi các thùng có lượt bay rất thấp khi trời hửng.
Khi cây rừng, cây che bóng nở trong mùa mưa. Đây là bữa ăn quý, ghi lại cây nào nở để sau này giữ và trồng thêm.
Mỗi khúc giao mùa. Ghi giờ ra cửa, màu phấn, thời tiết vào sổ. Sau vài năm sẽ có lịch riêng chính xác cho vườn mình.
Năm nào mưa lệch. Đừng làm theo tháng của năm trước. Làm theo dấu hiệu đang thấy: hoa đã nở chưa, mưa đã dứt chưa.
Tháng đói: nhận ra và chuẩn bị trước
Tháng đói là gì. Là những tuần quanh trại gần như không có hoa, hoặc trời không cho ong bay. Ở vùng cao thường rơi vào giữa mùa mưa và lúc lạnh nhất.
Nhận ra qua lượt mang phấn. Ngày trời đẹp mà ít ong mang phấn về là quanh trại đang thiếu hoa.
Nhận ra qua hướng bay. Ong bay xa hơn, tản ra nhiều hướng là đàn đang đi tìm.
Nhận ra qua bình mật. Mở thùng thấy bình mật trống nhiều, bình mới không có là dự trữ đang cạn.
Chuẩn bị từ mùa khô. Không thu cạn mật. Phần để lại cho đàn chính là thức ăn của tháng đói.
Trồng cây nở vào tháng đói. Ghi lại tháng nào trống hoa, rồi chọn cây bụi, cây bản địa nở đúng tháng đó.
Giữ cỏ hoa dại. Nhiều loài cỏ vẫn nở trong mùa mưa. Phát cỏ quá sạch là cắt mất bữa ăn của đàn.
Không tách đàn trước tháng đói. Đàn mới tách cần thời gian lớn lên, gặp tháng đói dễ chết.
Cân nhắc cho ăn thêm khi thật cần. Chỉ cho đàn yếu, lượng ít, và giữ riêng không để lẫn vào mật thu sau đó.
Thu nhỏ cửa đàn yếu. Đàn yếu trong tháng đói dễ bị đàn khác cướp mật.
Không kết luận vội. Một tuần im ắng sau mưa chưa phải đàn chết. Chờ có nắng rồi mới đánh giá.
Những việc nên kiêng theo mùa
Kiêng thu mật ngay trước mùa mưa. Đàn cần dự trữ cho nhiều tháng ít bay.
Kiêng tách đàn khi trời se lạnh. Đàn mới ít ong, không đủ sức giữ ấm ổ ấp.
Kiêng mở thùng ngày mưa dầm. Mở ra là đưa ẩm và lạnh vào tổ.
Kiêng dời thùng mùa hoa cà phê. Đàn đang làm ăn tốt, dời lúc này mất nhiều ong thợ.
Kiêng phát quang sạch cuối mùa mưa. Cỏ hoa đang là nguồn ăn lúc đàn hồi sức.
Kiêng đặt thùng mới giữa mùa mưa. Đàn mới nhận cần nắng để định hướng và kiếm ăn.
Kiêng để mái che hư qua mùa mưa. Một chỗ dột nhỏ có thể làm hỏng cả ổ ấp.
Kiêng lơ là lịch phun thuốc. Mùa khô, mùa hoa là lúc nhiều vườn phun nhất.
Kiêng so đàn mình với đàn đồng bằng. Nhịp năm khác hẳn, so như vậy chỉ làm mình lo sai chỗ.
Kiêng làm theo lịch cứng. Lịch chỉ là khung. Dấu hiệu thật ở cửa thùng mới quyết định.
Kiêng vội vàng sau mùa lạnh. Đàn cần vài tuần nắng ấm mới mạnh lại, chưa nên thu hay tách ngay.
Câu hỏi thường gặp
Ở Lâm Đồng nên tách đàn ong dú vào thời điểm nào?
Thường là giữa mùa khô, khi đàn đã đông sau mùa hoa và trời nắng ấm ổn định. Tránh tách khi trời se lạnh hay sát mùa mưa, vì đàn mới cần thời gian và nguồn hoa để lớn.
Mùa nào thu mật ong dú ở vùng cao là hợp?
Thường là cuối mùa khô, khi đàn đã trữ đủ sau các đợt hoa. Chỉ lấy phần mật dư, để lại phần lớn cho đàn qua mùa mưa.
Mùa mưa có cần cho ong dú ăn không?
Đàn khỏe có dự trữ đủ thì không cần. Chỉ cân nhắc với đàn yếu, khi đã thấy bình mật cạn, và cho lượng ít.
Vì sao năm nay đàn ong dú yếu hơn năm trước dù cùng tháng?
Có thể do mưa đến sớm hay muộn làm hoa nở lệch, do thu mật năm trước nhiều, hoặc do thuốc phun quanh vùng. Ghi chép theo năm giúp tìm ra nguyên nhân.
Mùa lạnh ở vùng cao có làm chết ong dú không?
Đàn khỏe, thùng kín, đặt chỗ kín gió thường qua được. Đàn yếu, thùng mỏng, đặt ở chỗ đọng lạnh thì dễ hao hụt. Chuẩn bị chỗ đặt và dự trữ từ trước mùa lạnh là chính.
Có thể dùng lịch nuôi ong dú của miền Tây cho Lâm Đồng không?
Không nên. Miền Tây nóng quanh năm, mùa nước và mùa hoa khác hẳn. Vùng cao có mùa lạnh và mùa mưa dài, nên cần lịch riêng theo dấu hiệu tại chỗ.
