Ở cao nguyên, gió mát làm người ta tưởng thùng ong dú phơi nắng cũng không sao. Thật ra nắng trưa vùng cao chiếu rất mạnh, nhất là những ngày mùa khô trời trong vắt, và mặt thùng gỗ hứng nắng trực tiếp có thể nóng ran dù người đứng cạnh vẫn thấy dễ chịu. Thùng nóng ruột thì ong phải quạt, mật có thể rỉ, ổ ấp bị hại.
Sai lầm này hay gặp ở người dời trại từ đồng bằng lên. Ở dưới, ai cũng biết phải che nắng. Lên đây trời se lạnh, người ta lại dỡ mái che ra cho thùng được ấm. Buổi sáng thì đúng, nhưng tới trưa thì thùng thành cái lò nhỏ. Bài này chỉ cách nhận biết bằng tay, bằng mắt, và cách che sao cho trưa mát mà sáng vẫn ấm.
Vì sao trời mát mà thùng vẫn nóng?
Gió mát cho mình cảm giác dễ chịu vì nó mang hơi nóng khỏi da. Nhưng nắng chiếu thẳng vào một mặt gỗ thì khác. Tấm ván hấp thu năng lượng của nắng, nóng lên từ ngoài vào, rồi truyền vào lòng thùng. Nếu nắng mạnh và chiếu lâu, gió mát không kịp lấy hết hơi nóng đi.
Ở vùng cao không khí loãng và trong hơn, mùa khô ít mây, nên nắng xuống tới mặt đất mạnh hơn nhiều người nghĩ. Ai đi rẫy cà phê buổi trưa đều biết: đứng trong bóng cây thì mát rượi, bước ra nắng một lát là rát da. Thùng ong không có bóng cây cũng chịu đúng cái rát đó, suốt mấy tiếng.
Nắp thùng là chỗ hứng nắng nhiều nhất. Nhiều người kê thùng trống trơn, nắp gỗ mỏng phẳng, hứng nắng từ mười giờ tới ba giờ chiều. Ngay dưới nắp lại thường là các bình mật mà đàn xây sát trần. Sáp bình mật mà mềm ra thì mật rỉ xuống, chảy ra cửa, kéo kiến tới.
Mái che bằng tôn đặt sát nắp còn tệ hơn không che. Tôn nóng rất nhanh, áp sát nắp gỗ thì truyền nhiệt thẳng xuống. Đó là lý do mái che phải có khe hở với nắp, để gió lùa qua mang hơi nóng đi.
Nhận biết thùng ong dú đang quá nóng
Áp lòng bàn tay lên nắp. Giữa trưa, đặt cả bàn tay lên nắp thùng. Nóng tới mức muốn rút tay ra ngay là quá nóng.
So với thùng trong bóng râm. Thử thùng ở bóng cây ngay sau đó. Chênh lệch rõ thì biết ngay thùng nào đang chịu nắng.
Ong đứng quạt ở cửa. Vài con đứng ở miệng ống, cánh rung liên tục mà không bay đi. Đó là ong đang quạt gió làm mát tổ.
Ong túa ra đậu ngoài thùng. Một đám ong đậu bám quanh cửa, trên mặt thùng giữa trưa nắng là đàn đang tránh nóng bên trong.
Mật rỉ ra cửa hoặc khe. Thấy vệt mật ướt, dính ở cửa hoặc chân thùng là sáp bình mật đã mềm, có bình vỡ.
Kiến bu quanh thùng bất thường. Kiến bị mật rỉ kéo tới. Kiến đột nhiên nhiều sau những ngày nắng gắt là dấu hiệu cần xem nắp.
Nhịp bay giảm giữa trưa. Thùng nắng ra vào thưa hẳn trong khi thùng bóng râm vẫn rộn.
Mùi chua nồng ở cửa. Mật rỉ, bình phấn hư vì nóng có thể có mùi chua lạ.
Ổ ấp bị sụp, ấu trùng chết. Lần mở thùng sau thấy ô ấp méo, ấu trùng khô là hậu quả của những ngày nóng kéo dài.
Sáp ở nắp mềm và dính tay. Lúc mở thùng buổi chiều mà sáp dưới nắp nhũn ra là trần thùng đã quá nóng.
Đừng chờ thấy đủ mọi dấu hiệu. Chỉ cần một hai dấu hiệu lặp lại vài ngày liền là đủ để làm mái che.
Che nắng đúng cách: trưa mát mà sáng vẫn ấm
Ở vùng cao, mục tiêu không phải che kín thùng suốt ngày như ở đồng bằng nóng, mà là đón nắng sáng và tránh nắng trưa, nắng chiều. Thùng được nắng sớm sưởi ấm thì đàn ra cửa sớm. Thùng được che từ khoảng giữa buổi sáng trở đi thì không bị nóng ruột.
Cách tự nhiên nhất là đặt thùng ở phía đông của một cây lớn có tán vừa. Buổi sáng mặt trời ở phía đông, nắng chiếu thẳng vào thùng. Gần trưa và buổi chiều mặt trời qua phía tây, tán cây che thùng lại. Cây che bóng trong vườn cà phê hay hàng cây bìa rẫy đều dùng được.
Nếu không có cây, làm mái che riêng cho từng giá. Mái che rộng hơn thùng ở mọi phía, nhô ra nhiều hơn ở phía nam và phía tây là hướng nắng trưa, nắng chiều gắt. Giữa mái và nắp thùng chừa khe hở chừng một gang tay để gió lùa qua. Mái lợp lá, phên tre, ván gỗ là mát nhất. Nếu dùng tôn thì lót thêm một lớp lá, xốp hoặc sơn mặt trên màu sáng.
Không nên dùng khăn ướt trùm lên thùng để làm mát như một số người hay làm. Hơi nước có thể thấm vào thùng, tới chiều lạnh lại thành ẩm đọng bên trong. Ở vùng cao, ẩm đọng còn hại hơn nóng.
Mùa mưa thì sao? Trời nhiều mây ít nắng gắt, nhưng mái che vẫn cần để che mưa. Đến mùa khô, xem lại mái có đủ rộng, có bị dột, có còn khe gió không trước khi những đợt nắng gắt bắt đầu.
Những cách làm mát hay sai
Dỡ hết mái che vì trời lạnh. Ban sáng đúng là ấm hơn, nhưng trưa thì nóng. Thay vì dỡ mái, tỉa bớt phía đông để đón nắng sớm.
Đặt tôn sát nắp thùng. Tôn nóng truyền thẳng xuống. Luôn có khe gió giữa mái và nắp.
Sơn thùng màu đen, màu sẫm. Màu sẫm hút nắng nhiều. Để mộc gỗ hoặc màu sáng phía ngoài.
Đặt thùng sát vách tường xi măng hướng tây. Tường hứng nắng chiều tỏa nhiệt ngược lại cả buổi tối.
Phun nước lên thùng giữa trưa. Nước có thể lọt vào cửa và khe, làm ẩm bên trong và có khi làm ong ướt cánh.
Khoét thêm lỗ thông gió. Ong dú tự quản lý không khí trong tổ. Khoét lỗ làm đàn phải bít lại, lại mất nhiệt ban đêm.
Che kín hết bốn phía. Che kín thì không còn gió lùa, lại hầm. Mái che phía trên và phía tây là đủ.
Dời thùng giữa trưa. Dời lúc ong đang đi làm thì nhiều con về không tìm được nhà. Dời buổi tối.
Đặt thùng trên nền bê tông phơi nắng. Nền nóng tỏa hơi lên. Kê thùng trên giá cao, dưới có cỏ hoặc đất.
Nghĩ rằng vùng cao không cần lo nóng. Nắng mùa khô vùng cao là chuyện thật, đã có đàn chết vì nghĩ vậy.
Che nắng mà che luôn cửa. Mái che không được chắn đường bay ra vào ở phía trước thùng.
Lịch kiểm mái che theo mùa
Cuối mùa mưa. Xem mái có mục, dột, bung dây không. Sửa trước khi vào mùa khô.
Đầu mùa khô. Thử áp tay lên nắp vào một trưa nắng đầu tiên. Thấy nóng thì mở rộng mái phía tây.
Giữa mùa khô. Những tuần nắng gắt nhất. Đi kiểm vào giờ trưa, nhìn ong quạt cửa.
Lúc tỉa cành cây che bóng. Nhà vườn hay tỉa cây che bóng vào mùa khô. Tỉa xong thùng có thể mất bóng, phải làm mái bù.
Sau gió lớn. Mái che dễ bị lật, xô lệch. Kiểm lại cả khe gió.
Khi dời thùng sang chỗ mới. Đứng ở chỗ mới vào giờ trưa xem nắng rọi thế nào trước khi đặt.
Mùa lạnh cuối năm. Có thể tỉa bớt phía đông để thùng đón nhiều nắng sớm hơn, giữ mái phía tây.
Đầu mùa mưa. Mái phải đủ rộng che mưa tạt. Gió mùa mưa có thể đẩy nước xiên vào cửa.
Khi thay thùng mới. Thùng mới, gỗ mới có thể mỏng hơn thùng cũ. Kiểm lại mức nóng của nắp.
Mỗi lần thu mật. Xem các bình mật sát nắp có dấu hiệu mềm, rỉ không. Đó là chỉ báo trực tiếp nhất.
Ghi lại thay đổi. Một dòng trong sổ: ngày làm mái, sửa mái, tỉa cây. Sau này dễ đối chiếu khi đàn có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Vùng cao mát vậy thì có cần làm mái che cho thùng ong dú không?
Cần. Mái che ở vùng cao vừa che nắng trưa mùa khô, vừa che mưa suốt mùa mưa dài. Điều khác với đồng bằng là nên để thùng đón được nắng sớm.
Thùng ong dú nóng quá thì đàn có bỏ đi không?
Có thể. Đàn chịu nóng kéo dài, ổ ấp hỏng, mật rỉ, kiến vào thì có khi bỏ tổ hoặc suy kiệt dần. Che nắng sớm rẻ hơn nhiều so với mất một đàn.
Dùng lưới đen che nắng cho thùng ong được không?
Được, nếu lưới căng phía trên có khoảng hở để gió lùa và không chắn cửa thùng. Lưới đen chỉ giảm bớt nắng, những ngày gắt nhất vẫn nên có thêm bóng cây hoặc mái dày hơn.
Có nên đặt thùng ong dú trong nhà kho cho mát không?
Không nên đặt trong chỗ kín, tối và bí. Ong cần cửa ra thoáng, có ánh sáng để định hướng. Một mái hiên thoáng hay gốc cây là hợp hơn nhà kho.
Mật rỉ ra cửa thùng thì xử lý thế nào?
Lau sạch mật rỉ quanh cửa và chân giá để khỏi kéo kiến. Che nắng lại ngay. Nếu rỉ nhiều, vào một buổi sáng mát hãy mở xem các bình mật sát nắp, nhẹ tay lấy bớt bình vỡ ra.
Thùng gỗ dày có cần che nắng không?
Gỗ dày chịu nóng tốt hơn ván mỏng, nhưng vẫn nóng lên nếu phơi nắng trưa nhiều giờ. Có mái che vẫn là cách an toàn nhất.
