Một cái nhiệt kế ẩm kế rẻ tiền, treo đúng chỗ và ghi đúng giờ, giúp người nuôi ong dú vùng cao biết trước những ngày đàn sắp gặp khó. Đặt trong bóng râm dưới mái che, ngang tầm thùng; ghi lúc gần sáng và giữa buổi chiều; rồi ghi thêm một dòng về cửa tổ hôm đó. Sau một mùa, sổ ghi sẽ cho mình con số ngưỡng của chính trại mình.
Bà con hay hỏi xin một con số: lạnh dưới bao nhiêu thì lo, ẩm trên bao nhiêu thì lo. Con số in trên sách thường đo ở nơi khác, với loài ong khác, thùng khác. Con số đáng tin nhất là con số đo ở chính vườn mình, đặt cạnh cái mình thấy ở cửa tổ.
Vì sao trại vùng cao nên có nhiệt kế?
Ở đồng bằng, ngày nào cũng na ná nhau, cảm giác của người đủ dùng. Ở cao nguyên, cảm giác hay đánh lừa. Buổi trưa nắng đẹp làm mình quên đêm qua lạnh cỡ nào. Sáng có sương làm mình tưởng lạnh hơn thực tế. Một con số ghi lại không bị trí nhớ làm sai lệch.
Cái mình cần biết nhất không phải là nhiệt độ lúc mình ra vườn, mà là nhiệt độ thấp nhất trong đêm, thứ mình ngủ nên không thấy. Đàn ong dú chịu chính cái lạnh đó. Một cái nhiệt kế ghi được mức thấp nhất trong đêm là dụng cụ đáng tiền nhất trong trại vùng cao.
Độ ẩm cũng vậy. Những tuần mưa dầm, ẩm cao kéo dài là lúc thùng dễ mốc, phấn dễ hư. Nhìn trời mù mù chưa đủ để biết ẩm đã cao bao lâu. Sổ ghi cho biết đã bao nhiêu ngày liên tiếp ẩm cao, từ đó biết khi nào nên xem kỹ thùng.
Quan trọng hơn hết, nhiệt kế giúp mình tách được chuyện trời với chuyện đàn. Một thùng yếu đi trong tuần lạnh nhất năm là chuyện trời. Một thùng yếu đi giữa tuần trời ấm, các thùng khác vẫn khỏe, thì lý do nằm trong thùng. Không có số liệu, hai chuyện này rất dễ lẫn.
Đặt nhiệt kế ẩm kế ở đâu cho đúng?
Trong bóng râm, không bao giờ dưới nắng trực tiếp. Nắng chiếu vào bầu nhiệt kế làm số nhảy cao hơn không khí thật rất nhiều. Đặt dưới mái che, mặt quay hướng không có nắng.
Ngang tầm thùng ong. Đất lạnh hơn và không khí sát đất khác không khí trên cao. Treo đúng độ cao thùng để đo cái thùng đang chịu.
Gần dãy thùng, nhưng không áp vào thùng. Áp vào thùng là đo hơi ấm của gỗ. Cách thùng một đoạn để đo không khí xung quanh.
Chỗ thông thoáng, không kín gió hoàn toàn. Đặt trong góc kín, nhiệt kế chậm thay đổi và không phản ánh đúng.
Không treo sát mái tôn. Tôn hấp nắng ban ngày và tỏa lạnh ban đêm. Nhiệt kế sát mái đo cái nóng lạnh của tôn chứ không phải của không khí.
Nếu trại rộng, đặt hai cái. Một ở chỗ cao, một ở chỗ trũng. Chênh lệch giữa hai chỗ thường làm bà con bất ngờ.
Che mưa tạt cho ẩm kế. Ẩm kế bị nước bắn trực tiếp sẽ đo sai và nhanh hỏng.
Treo cố định một chỗ suốt năm. Dời chỗ là số liệu năm nay không so được với năm trước.
Chọn loại ghi được mức thấp nhất, cao nhất. Loại có ghi mức thấp nhất trong đêm giúp mình khỏi phải dậy lúc gần sáng để đọc.
Kiểm lại độ chính xác. Đặt hai cái cạnh nhau một ngày để xem chênh bao nhiêu. Cái lệch nhiều thì bỏ.
Lau mặt kính khi đọc. Sương đọng trên mặt kính che kim. Lau nhẹ, đọc, đừng tháo xuống.
Ghi gì, ghi lúc nào?
Mức thấp nhất trong đêm. Đọc vào buổi sáng nếu có loại ghi mức thấp nhất. Nếu không, đọc lúc trời vừa rạng.
Nhiệt độ giữa buổi chiều. Thường là lúc nóng nhất trong ngày, giúp biết thùng có bị nóng trưa không.
Độ ẩm lúc sáng và chiều. Ẩm sáng cao là chuyện thường ở vùng cao. Ẩm chiều vẫn cao mới là dấu hiệu tuần ẩm kéo dài.
Giờ ong bắt đầu ra cửa. Một dòng ngắn: khoảng mấy giờ thì thấy ong ra đều ở thùng mốc. Đây là dữ liệu quý nhất.
Trời: nắng, mây, mù, mưa. Một chữ là đủ. Không cần mô tả dài.
Gió mạnh hay nhẹ. Gió làm lạnh thêm so với con số trên nhiệt kế. Ghi để hiểu những ngày số ấm mà ong vẫn không ra.
Việc mình đã làm với thùng. Mở thùng, thu mật, tách đàn, kèm nhiệt độ lúc đó. Sau này biết ngày nào làm được, ngày nào không nên.
Bất thường ở cửa tổ. Xác ong, ruồi, kiến. Ghi kèm ngày để đối chiếu với thời tiết những ngày trước đó.
Hoa đang nở quanh trại. Ghi tên cây đang nở. Qua một năm là có lịch hoa của chính vườn mình.
Ghi đều, kể cả ngày bình thường. Ngày bình thường là mốc để so. Chỉ ghi ngày bất thường thì không biết bất thường so với cái gì.
Dùng sổ giấy hoặc ghi chú điện thoại. Miễn là một chỗ cố định và không bị mất. Ghi theo cột cho dễ dò lại.
Đọc sổ sau một mùa: tìm ngưỡng của trại mình
Cuối mùa, lấy sổ ra và đặt hai cột cạnh nhau: nhiệt độ thấp nhất trong đêm, và giờ ong ra cửa sáng hôm sau. Bà con sẽ thấy một quy luật hiện ra. Đêm càng lạnh, ong ra càng muộn. Đến một mức nào đó, sáng hôm sau gần trưa mới thấy ong.
Mức đó là ngưỡng của trại mình. Dưới ngưỡng đó, năm sau mình biết hôm đó không nên mở thùng buổi sáng, không nên chuyển đàn, và nên nhìn kỹ những thùng yếu.
Làm tương tự với độ ẩm: đếm những đợt ẩm cao kéo dài, rồi xem sau mỗi đợt có bao nhiêu thùng bị ruồi, bị mốc. Có trại thấy rõ là sau khoảng một tuần ẩm cao liên tục thì bắt đầu có chuyện. Có trại chịu được lâu hơn vì thùng tốt hơn. Con số của mỗi trại mỗi khác.
Sổ cũng cho biết những thùng nào lệch khỏi đám đông. Cùng một đêm lạnh, cùng một chỗ, mà một thùng luôn ra muộn hơn các thùng khác, thì thùng đó yếu hoặc đặt sai chỗ. Điều này khó thấy bằng mắt từng ngày, nhưng hiện rõ khi nhìn cả mùa.
Không cần phần mềm phức tạp. Một cuốn sổ, một cây bút, mỗi ngày một dòng. Ở trại vùng cao, thói quen ghi chép đơn giản này thường đáng giá hơn nhiều món đồ đắt tiền.
Những con số dễ đọc sai
Số cao bất thường lúc trưa. Thường do nắng hắt vào bầu nhiệt kế. Kiểm lại chỗ treo trước khi tin.
Ẩm kế báo gần tối đa suốt nhiều ngày. Có thể ẩm thật, cũng có thể ẩm kế đã ngấm nước. Đặt cạnh một cái khác để so.
Hai cái nhiệt kế lệch nhau nhiều. Ghi độ lệch lại, dùng một cái làm chuẩn cho sổ, đừng đổi qua đổi lại.
Đêm ấm mà ong vẫn ra muộn. Có thể do mù, do gió hoặc thùng đặt trong bóng râm dày. Nhiệt độ không phải lý do duy nhất.
Đêm lạnh mà ong ra sớm. Trời quang, nắng chiếu sớm vào thùng làm ấm nhanh. Ghi kèm trời để hiểu.
Số đo chỗ trũng và chỗ cao khác nhau. Không phải nhiệt kế sai. Đó chính là thông tin cần biết về vườn mình.
Số đo khác dự báo thời tiết. Dự báo cho cả vùng, nhiệt kế đo đúng chỗ thùng. Tin nhiệt kế cho chuyện của trại.
Đọc nhiệt kế ngay sau khi cầm lên tay. Hơi ấm của tay làm số nhích lên. Đọc khi nhiệt kế còn treo yên.
Chỉ đọc một lần rồi kết luận. Một con số không nói nhiều. Cần chuỗi nhiều ngày để thấy xu hướng.
Quên đặt lại kim ghi mức thấp nhất. Loại ghi mức thấp nhất cần đặt lại sau mỗi lần đọc, nếu không hôm sau đọc ra số của hôm trước.
Coi số liệu năm nay là chuẩn mãi. Năm lạnh, năm ấm khác nhau. Cộng dồn nhiều năm mới ra ngưỡng đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Có cần nhiệt kế điện tử đắt tiền cho trại ong dú?
Không cần. Một nhiệt kế ẩm kế thông thường, tốt nhất là loại ghi được mức thấp nhất và cao nhất, đã đủ dùng. Điều quan trọng là đặt đúng chỗ và ghi đều.
Có nên đặt nhiệt kế vào trong thùng ong dú?
Không nên với người nuôi bình thường. Đặt vào trong thùng ong sẽ trét keo lên, và mỗi lần đọc phải mở nắp. Đo không khí quanh trại đã đủ để biết đàn đang chịu trời thế nào.
Ghi nhiệt độ bao lâu thì mới có ích?
Ít nhất trọn một năm để thấy đủ các mùa. Nhưng ngay sau vài tuần đã bắt đầu thấy quy luật giữa đêm lạnh và giờ ong ra cửa.
Ẩm kế kim có chính xác không?
Ẩm kế kim rẻ tiền thường lệch vài phần, nhưng nếu dùng cố định một cái thì vẫn so sánh được ngày này với ngày khác. Cái mình cần là xu hướng, không cần con số tuyệt đối.
Có thể dùng dự báo thời tiết trên điện thoại thay nhiệt kế không?
Dự báo cho cả vùng rộng, còn vườn đồi có chỗ trũng, chỗ cao chênh nhau rõ. Dự báo dùng để biết trước trời, còn nhiệt kế tại trại mới cho biết thùng mình thật sự chịu gì.
Treo nhiệt kế ngoài trời có bị ong dú làm phiền không?
Ong dú đôi khi trét chút keo lên đồ vật gần cửa tổ, nhưng nhiệt kế treo cách thùng một đoạn thì hầu như không bị đụng tới.
