Ở trại ong dú vùng cao, cửa thùng nên quay về phía đông hoặc đông nam để nắng đầu ngày chiếu vào sớm, đàn ấm lên sớm và ra đi làm sớm. Đồng thời cửa không được hứng thẳng hướng gió lạnh mạnh nhất của chỗ mình. Khi hai yêu cầu đó đánh nhau, ưu tiên né gió, rồi tìm cách giữ nắng bằng tấm chắn hay hàng cây.
Một sáng ở đồi Tà Đùng, nắng vừa lên khỏi rặng đồi phía đông, hàng thùng quay mặt về phía đó đã có ong bay ra lấp lánh. Mấy thùng quay ngược, nằm trong bóng của chính mình, gần một tiếng sau mới thấy động. Một tiếng mỗi sáng, cộng dồn cả mùa hoa, là khác biệt không nhỏ.
Vì sao hướng cửa quan trọng hơn ở vùng cao?
Ở đồng bằng ấm, ong ra cửa sớm hay muộn chênh nhau không nhiều. Ở cao nguyên, sáng lạnh, ong chỉ ra khi thùng và không khí quanh cửa đã ấm lên. Nắng chiếu vào mặt thùng có cửa là thứ làm ấm nhanh nhất.
Nhiều loài hoa nhả mật nhiều vào buổi sáng. Đàn ra sớm là đàn được tới hoa sớm, khi mật hoa còn đầy. Đàn ra muộn tới nơi thì ong khác đã lấy trước, hoặc nắng lên làm hoa khô bớt.
Mặt có cửa cũng là mặt ong lính đứng canh. Mặt đó ấm thì ong lính tỉnh táo, đuổi kiến, đuổi ong lạ tốt hơn. Cửa nằm trong bóng lạnh cả sáng thì hàng gác uể oải.
Gió là phía ngược lại. Ống cửa là lối thở của cả thùng. Gió lạnh thổi thẳng vào ống cửa đẩy hơi lạnh vào lòng thùng, ngay chỗ ổ ấp thường nằm không xa. Đàn phải bít bớt cửa, ra vào chật chội hơn, và vẫn mất ấm.
Thêm nữa, gió vùng đồi thổi mạnh làm ong nhỏ khó bay về đúng cửa. Ong dú bé hơn ong mật nhiều, gió ngang ở miệng cửa làm nhiều con hạ cánh trượt. Cửa khuất gió là cửa dễ về.
Cách chọn hướng cửa ngoài thực địa
Đứng tại chỗ đặt thùng lúc bình minh. Xem nắng đầu tiên chạm vào đâu. Phía đông theo la bàn chưa chắc là phía có nắng sớm nếu trước mặt có đồi hay cây cao.
Tìm hướng gió mạnh quen thuộc. Nhìn cây mọc nghiêng, khói bếp bay, hỏi người ở lâu. Mỗi quả đồi có luồng gió riêng.
Ưu tiên đông và đông nam. Đây là hai hướng thường đón nắng sớm mà tránh được nắng chiều gắt chiếu thẳng vào cửa.
Tránh hướng tây cho cửa. Cửa quay tây nhận nắng chiều gắt, ống cửa sáp mềm ra, thùng nóng lúc đàn đang về tổ đông nhất.
Không quay cửa thẳng vào dốc đồi gần. Mặt dốc trước cửa chắn nắng và cản đường bay ra vào.
Để khoảng trống trước cửa. Vài bước trước cửa không có bụi rậm, cành lá chắn để ong cất cánh và hạ cánh dễ.
Không quay cửa ra lối đi. Người qua lại trước cửa chắn đường bay và làm đàn hoảng. Lối đi nên ở phía sau thùng.
Cửa các thùng cạnh nhau nên lệch hướng hoặc có dấu. Thùng giống nhau, cửa cùng hướng, đứng sát nhau thì ong dễ về nhầm. Xoay lệch nhau một chút hoặc sơn màu khác ở mặt cửa.
Ghi lại giờ nắng chạm cửa từng thùng. Một buổi sáng đi ghi là biết thùng nào chịu thiệt, cần chỉnh.
Kiểm lại theo mùa. Đường đi của mặt trời đổi theo mùa. Thùng có nắng sớm mùa này có thể bị bóng cây che mùa khác.
Hỏi bà con trồng cà phê quanh vùng. Họ biết hướng gió mùa nào mạnh, chỗ nào hay bị gió quật cây.
Khi đón nắng và né gió đánh nhau
Ở nhiều nơi trên cao nguyên, mùa khô hay có gió mạnh thổi dài ngày. Có chỗ gió lại từ đúng phía mặt trời mọc. Đó là lúc người nuôi phải chọn.
Kinh nghiệm chung là ưu tiên né gió. Một cái cửa thiếu nắng sớm thì đàn ra muộn hơn chút. Một cái cửa hứng gió lạnh cả mùa thì đàn mất ấm cả ngày lẫn đêm. Cái thiệt thứ hai lớn hơn.
Nhưng có cách giữ được cả hai. Dựng một tấm chắn gió thấp đặt chéo trước dãy thùng, cách vài bước, chừa khe để nắng sớm xiên vào. Phên tre, lưới che nắng, hay một hàng cây bụi thấp đều làm được việc này. Gió bị bẻ hướng, còn nắng sáng vẫn len qua.
Một cách khác là xoay cửa lệch đi một góc vừa đủ để gió không thổi thẳng vào ống cửa mà lướt ngang. Lệch về đông nam thay vì đông, chẳng hạn. Không cần xoay hẳn sang hướng khác.
Ở đất dốc không chọn được hướng đẹp, có thể kê thùng sao cho cửa quay xuống dốc, lưng thùng dựa vào phía dốc cao. Mặt dốc phía sau làm luôn vai trò chắn gió.
Những lỗi hay gặp khi đặt hướng cửa
Quay cửa theo mặt đường cho đẹp. Thùng thẳng hàng dọc đường thì đẹp mắt, nhưng hướng cửa phải theo nắng và gió chứ không theo đường.
Xoay cửa thùng đã ổn định. Đàn đã quen cửa mà xoay hướng đột ngột thì ong về lạc. Nếu phải xoay, xoay từng chút mỗi ngày.
Đặt cửa ngay dưới mái nhỏ giọt. Mưa nhỏ giọt từ mép mái xuống ống cửa làm ướt cửa, đàn phải bít lại.
Quay cửa vào vách tường gần. Tường gần cửa chắn nắng và làm ong bay ra va vào. Để khoảng trống ít nhất vài bước.
Che kín phía trước để chắn gió. Chắn kín thì cũng chắn luôn nắng và đường bay. Tấm chắn phải đặt chéo, có khe.
Đặt nhiều thùng sát nhau cùng một hướng. Ong lạc thùng, đánh nhau ở cửa. Giữ khoảng cách và làm dấu riêng.
Chỉ nghĩ tới mùa khô. Mùa mưa gió đổi hướng. Kiểm lại xem cửa có hứng mưa tạt theo gió mùa đó không.
Cho cửa nhìn thẳng ra chỗ trống lớn. Đồi trống trước cửa là đường gió. Một bụi cây cách xa vài bước giúp giảm gió mà không chắn nắng.
Treo thùng xoay tự do. Thùng treo một dây hay xoay theo gió, cửa đổi hướng liên tục. Néo thêm dây để giữ hướng.
Không để ý bóng cây lớn lên. Cây nhỏ năm nay, vài năm sau đã che nắng sớm. Tỉa cành phía đông khi cần.
Bỏ qua lời kể của người trong vùng. Người sống lâu ở đó biết những trận gió mà một mùa quan sát chưa thấy.
Dấu hiệu cửa thùng đang đặt chưa đúng hướng
Thùng ra muộn hơn hẳn các thùng khác. Cùng dãy, cùng sức đàn mà sáng nào cũng ra sau cả tiếng là cửa đang nằm trong bóng.
Ống cửa bị ong bít hẹp lại quanh năm. Đàn thu nhỏ cửa để chống gió lạnh. Cửa đang hứng gió.
Ong hạ cánh trượt, bám vào thành thùng rồi bò vào. Gió ngang ở miệng cửa làm ong khó đáp đúng chỗ.
Ống cửa sáp mềm nhũn vào buổi chiều. Nắng chiều chiếu thẳng vào cửa quay tây làm sáp chảy mềm.
Nước mưa đọng trong ống cửa. Cửa quay về hướng mưa tạt của mùa mưa.
Ong lính ít đứng gác. Miệng cửa quá lạnh hoặc quá gió, ong lính rút vào trong.
Kiến hay bò vào cửa này hơn thùng khác. Cửa lạnh, hàng gác yếu, kiến dễ lọt.
Ong lạ tới thăm dò nhiều. Cửa nằm ở chỗ ong của đàn khác bay ngang qua, dễ bị dòm ngó.
Ong về nhầm thùng bên cạnh. Hai cửa cùng hướng, cùng màu, đặt sát. Cần làm dấu hoặc lệch hướng.
Rêu mọc quanh miệng cửa. Cửa nằm trong bóng ẩm quanh năm, không bao giờ được nắng hong khô.
Đàn mãi không đông lên dù hoa nhiều. Khi đã loại các lý do khác, hướng cửa và chỗ đặt là điều nên xem lại.
Câu hỏi thường gặp
Cửa thùng ong dú quay hướng bắc được không?
Được nếu chỗ đó có nắng sớm chiếu tới và không hứng gió lạnh mạnh. Không có hướng nào cấm tuyệt đối, điều cần là nắng sớm và khuất gió ở chính chỗ mình đặt.
Đã lỡ đặt sai hướng thì có nên xoay lại không?
Nên chỉnh nhưng làm từ từ. Mỗi ngày xoay một chút để ong kịp quen. Xoay hẳn một lần thì nhiều ong đi làm về sẽ tìm sai chỗ.
Thùng đặt dưới tán cây thì cần chọn hướng cửa không?
Vẫn cần. Dưới tán cây thường có những khe nắng sớm. Quay cửa về phía có khe nắng đó, và chú ý gió lùa dưới tán thường mạnh ở phía trống.
Gió mạnh làm ong dú bay về khó thì làm sao?
Dựng tấm chắn gió chéo trước dãy thùng, hoặc trồng hàng cây bụi thấp cách thùng vài bước. Gió sát mặt đất sẽ yếu đi, ong hạ cánh dễ hơn.
Có cần dùng la bàn khi đặt thùng ong dú?
La bàn trên điện thoại giúp biết hướng chung, nhưng quan sát nắng thực tế buổi sáng mới quyết định. Đồi và cây quanh trại có thể làm nắng sớm đến từ hướng khác với la bàn.
