Ở cao nguyên, nên tách đàn ong dú khi trời đang ấm, nắng ráo, và phía trước còn vài tuần hoa. Với vùng trồng cà phê như Lâm Đồng, đó thường là trong hoặc ngay khi mùa hoa cà phê còn đang nở rộ. Nên tránh hai thời điểm: đầu mùa mưa dầm, khi hoa sắp thưa và trời ẩm lạnh, và những tuần cuối năm se lạnh, ít hoa. Đàn con sau khi tách cần ăn no vài tuần để đầy lại, chọn mùa là chọn cho nó mấy tuần đó.
“Tách sau mùa hoa cà phê, hay đợi đầu mùa mưa cho đàn có nước, hay đợi tới lúc trời ấm hẳn?” Ba câu hỏi này bà con hay đặt ra cùng lúc. Mỗi lựa chọn có lý của nó. Bài này đặt chúng cạnh nhau để thấy vì sao đa số người nuôi vùng cao nghiêng về thời điểm trong mùa hoa, và khi nào nên làm khác.
Đàn sau khi tách cần gì trong những tuần đầu?
Muốn chọn mùa đúng thì phải hiểu đàn sau tách đang thiếu gì. Mỗi nửa đàn chỉ còn khoảng một nửa số ong, một nửa dự trữ, một phần ổ trứng. Nửa có chúa thì phải xây lại chỗ bị cắt. Nửa không có chúa thì phải nuôi chúa mới, đợi chúa giao phối rồi bắt đầu đẻ, trong lúc đó không có lứa ong mới nào được sinh thêm.
Cả hai nửa đều cần ba thứ: thức ăn vào đều, trời đủ ấm để ổ trứng không bị lạnh khi đàn mỏng, và ít ngày xấu để ong đi kiếm được. Nửa nuôi chúa mới còn cần trời đẹp vào đúng những ngày chúa non bay ra giao phối, vì chúa non bay gặp mưa gió dễ không về.
Đặt ba thứ đó cạnh lịch năm của cao nguyên, câu trả lời gần như tự hiện ra. Mùa hoa vừa có ăn vừa có nắng. Đầu mùa mưa có nước nhưng nhiều ngày ướt, lạnh. Cuối năm se lạnh, ít hoa, đàn mỏng giữ ấm vất vả.
Ong dú không cần người đem nước cho uống như nhiều người lo. Chúng tự tìm nước quanh vườn, và mật hoa cũng mang theo nước. Nên lý do “đợi đầu mùa mưa cho đàn có nước” thường không đứng vững ở vùng cao, nơi sương và suối đã đủ.
So ba lựa chọn: trong mùa hoa, đầu mùa mưa, đợi trời ấm
Trong mùa hoa cà phê: có ăn ngay. Đồi cà phê nở trắng là nguồn mật phấn dồi dào sát thùng. Đàn con có ăn ngay từ ngày đầu.
Trong mùa hoa cà phê: trời thường ráo. Mùa hoa cà phê rơi vào mùa khô, nhiều ngày nắng, chúa non bay giao phối thuận.
Trong mùa hoa cà phê: lưu ý lịch phun. Mùa này vườn quanh có thể phun thuốc. Tách xong mà đàn mỏng dính thuốc thì thiệt hơn đàn khỏe. Hỏi lịch phun của vườn quanh trước.
Ngay sau đỉnh hoa: vẫn còn kịp. Lúc hoa đã nở rộ được ít hôm, đàn mẹ vừa tích trữ thêm, còn hoa tàn dần phía sau. Nhiều người chọn lúc này.
Khi hoa đã tàn hẳn: muộn. Đàn con ra đời đúng lúc hết hoa, phải sống bằng dự trữ ít ỏi chia đôi.
Đầu mùa mưa: hoa thưa dần. Mưa xuống, cây cối xanh lại nhưng nhiều loại hoa không nở trong mưa dầm. Ong ít ngày bay.
Đầu mùa mưa: ẩm lạnh trong thùng. Đàn mỏng sau tách khó giữ khô và ấm ổ trứng khi mưa kéo dài cả tuần.
Đầu mùa mưa: chúa non dễ gặp mưa. Chúa non bay ra giao phối gặp mưa chiều là rủi ro thật.
Đợi trời ấm: an toàn về nhiệt. Ở những vùng cao lạnh hơn, đợi qua đợt rét là hợp lý. Nhưng phải đi kèm có hoa, ấm mà không có hoa thì không đủ.
Cuối năm se lạnh: nên tránh. Ít hoa, đêm lạnh, đàn mẹ đang co lại giữ sức. Tách lúc này dễ mất cả hai.
Năm mưa nắng thất thường. Có năm hoa nở sớm, muộn, lệch. Khi đó nhìn hoa ngoài vườn mà quyết, đừng nhìn lịch năm trước.
Chọn ngày và giờ trong mùa đã chọn
Chọn được mùa rồi thì chọn ngày. Ngày tách nên là ngày nắng ráo, ít gió, không có dấu hiệu mưa chiều. Ở vùng cao, nhìn mây núi buổi sáng và hỏi người quanh vùng là cách dự đoán quen thuộc. Một ngày nắng mà chiều đổ mưa đá thì thà hoãn sang hôm khác.
Giờ tách thường là khoảng giữa buổi sáng tới trước trưa, khi trời đã ấm, phần lớn ong đi kiếm đang ở ngoài, trong thùng ít ong hơn nên làm gọn hơn. Tránh sáng sớm còn sương lạnh, tránh chiều muộn đã se lạnh, vì ổ trứng bị phơi ra lúc lạnh là thiệt.
Làm nhanh, gọn, có chuẩn bị trước: thùng mới phơi sẵn đã bay mùi nhựa, dao mỏng sạch, khay đỡ, tấm che nắng. Trong lúc tách, che ổ trứng khỏi nắng chiếu thẳng và khỏi gió.
Sau khi tách, đừng vội mở nắp kiểm tra trong ít nhất vài tuần. Đọc tình hình ở cửa thùng. Thùng có chúa ra vào đều trước; thùng nuôi chúa mới lặng hơn một thời gian rồi mới rộn lên.
Ghi lại ngày tách, thời tiết hôm đó, mùa hoa đang tới đâu. Năm sau so lại, mình sẽ dần có lịch riêng cho đúng vườn mình, thứ không bài viết nào thay được.
Những tín hiệu ngoài vườn báo mùa tách đang tới
Nụ cà phê căng. Sau các đợt tưới mùa khô, nụ trắng căng dọc cành là báo hiệu mấy ngày tới đồi sẽ trắng hoa.
Ong về mang phấn dày. Chân ong vàng đậm, dòng về đông là đàn mẹ đang có nguồn ăn tốt.
Ong đứng chật miệng cửa buổi trưa. Đàn đông, thùng đang đầy.
Thùng nặng dần qua từng tuần. Nhấc thử thấy nặng hơn tuần trước là đang tích trữ.
Cây che bóng, bìa rừng cũng nở. Ngoài cà phê, các cây quanh vườn cùng có hoa thì mùa thuận kéo dài hơn.
Sương sáng tan sớm. Những ngày sương tan sớm, ong ra cửa sớm là trời đã vào giai đoạn ấm ổn định.
Đêm bớt lạnh. Đêm không còn rét cắt da, ổ trứng của đàn mỏng sau tách đỡ khổ.
Ống cửa đắp dài thêm. Đàn có dư sức và dư keo để sửa sang nhà.
Không có dấu hiệu mưa sớm. Năm nào mưa đầu mùa đến sớm, cửa sổ tách đàn ngắn lại, phải làm sớm hơn.
Vườn quanh chưa vào đợt phun lớn. Hỏi trước hàng xóm, tránh tách đúng tuần họ phun.
Mình có thời gian theo dõi. Tách xong cần nhìn cửa thùng gần như mỗi ngày trong vài tuần. Tuần đó mà đi vắng thì dời lại.
Khi nào nên bỏ qua cả một mùa, không tách?
Có những năm đúng mùa hoa mà vẫn không nên tách. Đàn mẹ chưa đầy thùng là lý do đầu tiên. Mùa hoa chỉ là điều kiện bên ngoài, sức đàn mới là điều kiện bên trong. Đàn chưa đủ sức thì để nó dùng mùa hoa đó tích trữ cho mình.
Đàn vừa qua một đợt bị hại, như kiến vào, ruồi phá, hay vừa dính thuốc, cũng nên để yên một mùa. Tách lúc đó là chia đôi một đàn đang đau.
Năm hoa nở lệch, chập chờn, đợt nở ngắn rồi mưa trái mùa chen vào, nhiều người ở vùng cao chọn không tách. Mất một năm nhân đàn còn hơn mất đàn mẹ.
Cuối cùng là chuyện của người nuôi. Tách xong mà mình phải đi xa, không ai nhìn thùng giùm trong mấy tuần đầu, thì đợi mùa sau. Ong dú không vội, người nuôi cũng không nên vội.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tách đàn ong dú vào mùa mưa ở Lâm Đồng?
Thường không nên, nhất là đầu mùa mưa dầm. Đàn mỏng sau tách khó giữ ấm khô ổ trứng, ít ngày bay, chúa non dễ gặp mưa khi bay giao phối.
Tách đàn trong mùa hoa cà phê có lo thuốc phun không?
Có, đây là điều cần tính. Hỏi lịch phun của vườn mình và vườn quanh, tránh tách sát ngày phun, và nhớ bịt cửa thùng khi có phun theo đúng thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc.
Vùng không trồng cà phê thì tách mùa nào?
Tìm mùa hoa chính của vùng mình, có thể là hoa cây ăn trái, hoa rừng hay hoa vườn. Nguyên tắc vẫn vậy: trời ấm, ráo, còn hoa phía trước vài tuần.
Tách đàn buổi chiều có được không?
Ở vùng cao nên tránh chiều muộn vì trời se lạnh nhanh, ổ trứng bị phơi ra dễ lạnh. Khoảng giữa buổi sáng tới trước trưa là giờ nhiều người chọn.
Năm nay hoa nở muộn thì có dời lịch tách không?
Có. Lịch tách đi theo hoa, không theo ngày tháng của năm trước. Nhìn nụ, nhìn dòng ong mang phấn để quyết.
Tách đàn xong gặp mưa liền mấy ngày thì làm gì?
Che chắn thùng cho khô, không mở nắp, để đàn sống bằng dự trữ. Nếu sau đợt mưa cửa thùng vẫn thưa, chụp ảnh gửi người có kinh nghiệm xem trước khi can thiệp.
