Thùng gỗ ong dú nứt khe vào mùa khô là chuyện bình thường của gỗ: trời hanh thì gỗ co lại, mưa về gỗ nở ra. Khe nhỏ dọc thớ thì trám bằng sáp ong, khe lớn thì nẹp thêm thanh gỗ. Còn nắp thùng thì đừng làm khít khao, nên làm kiểu chồng mép để mùa khô không hở mà mùa mưa không kẹt.
Thử cầm một thùng gỗ thông đã qua vài mùa lên soi dưới nắng. Sẽ thấy những đường nứt mảnh chạy theo thớ ở thành thùng, nắp hơi cong vênh, góc ghép hở ra một chút. Đàn khoẻ thường tự trát keo bịt lại. Nhưng có những khe nằm ở chỗ đàn không với tới, hoặc mở ra nhanh hơn đàn kịp trát, và đó là đường cho kiến, cho ruồi, cho gió lạnh.
Bài này giải thích vì sao gỗ cứ co rồi nở theo mùa, cách đóng thùng để bớt nứt, và cách vá khe mà không dùng hóa chất.
Vì sao thùng gỗ co ngót và nở theo mùa?
Gỗ là thứ sống với không khí xung quanh. Không khí ẩm thì gỗ hút nước vào, phồng lên. Không khí khô thì gỗ nhả nước ra, co lại. Ở vùng cao, mùa mưa không khí ẩm gần như suốt ngày, còn mùa khô có gió hanh, độ ẩm xuống thấp. Một tấm ván qua hai mùa đó thay đổi kích thước thấy được bằng mắt.
Gỗ không co đều mọi chiều. Theo chiều dọc thớ, gỗ gần như không đổi. Theo chiều ngang thớ, gỗ co nở nhiều hơn hẳn. Vì vậy vết nứt hầu như luôn chạy dọc theo thớ, và tấm ván rộng thì nứt nhiều hơn tấm hẹp.
Thùng đóng bằng gỗ chưa khô hẳn sẽ co mạnh nhất trong mùa khô đầu tiên. Đó là lý do bước phơi thùng trước khi dùng quan trọng: để phần co lớn nhất xảy ra khi thùng còn trống. Nhưng dù phơi kỹ, gỗ vẫn co nở theo mùa suốt đời, chỉ ít hơn.
Ong dú không thích khe hở. Đàn sẽ tự trát keo vào những khe gần tổ, vì khe là đường cho kẻ thù và gió lạnh. Nhưng trát keo tốn công và tốn nhựa cây mà ong phải đi xa để lấy. Thùng càng ít khe, đàn càng dành sức cho việc làm mật và nuôi con.
Đóng thùng sao cho bớt nứt khe
Dùng ván hẹp thay vì một tấm ván rộng. Hai ba tấm hẹp ghép lại co nở ít hơn một tấm bản rộng, vết nứt nếu có cũng nhỏ.
Chọn ván ít mắt gỗ. Mắt gỗ là chỗ thớ xoắn, khi co dễ nứt toác hoặc mắt rơi ra để lại lỗ.
Thớ gỗ các mặt nên chạy cùng chiều. Khi co nở, các mặt cùng chuyển động một kiểu, góc ghép đỡ bị kéo hở.
Mặt ván đặt theo vòng gỗ hợp lý. Thợ mộc gọi là chọn mặt ván. Người mới cứ hỏi thợ, ván xẻ đúng cách thì ít cong vênh.
Ghép mộng hoặc ghép mép chồng ở góc. Góc ghép đối đầu bắn đinh dễ hở khi gỗ co. Ghép mộng hoặc chồng mép giữ kín tốt hơn.
Đinh, vít không đóng sát mép ván. Đóng sát mép là chỗ đó nứt ngay khi gỗ co lần đầu.
Vách đủ dày. Vách dày co nở chậm hơn, giữ nhiệt tốt hơn, ít nứt xuyên hơn vách mỏng.
Đóng thùng vào lúc gỗ đã khô. Đóng khi gỗ còn ướt thì gỗ co sau khi ghép, các mối ghép kéo hở hết.
Không đặt thùng ở chỗ nắng gắt chiếu thẳng một mặt. Một mặt khô nhanh, một mặt còn ẩm, thùng bị vặn, nứt và vênh nắp.
Có mái che để gỗ không bị ướt khô liên tục. Gỗ ướt rồi khô trong ngày nhiều lần là cách nhanh nhất làm nó nứt.
Đóng thêm thanh nẹp ngang ở nắp. Nắp là tấm rộng nhất, dễ cong nhất. Hai thanh nẹp ngang giữ nắp phẳng qua các mùa.
Làm nắp thùng không hở mùa khô, không kẹt mùa mưa
Đừng làm nắp khít đúng bằng miệng thùng. Khít vào mùa khô thì mùa mưa nở ra kẹt cứng, phải cạy, cả tổ bị rung.
Làm nắp chồng mép rộng hơn miệng thùng. Nắp đậy trùm qua miệng thùng một khoảng. Gỗ co hay nở, mép nắp vẫn che kín khe.
Có gờ chặn dưới mặt nắp. Một khung gờ nhỏ dưới nắp lọt vào trong miệng thùng giữ nắp không trượt, thêm một lớp chắn gió.
Mép nắp dốc ra ngoài. Nước mưa trên nắp chảy ra ngoài, không chảy vào khe giữa nắp và thùng.
Nắp dùng tấm lót mỏng bên trong. Nhiều người đặt một tấm ván mỏng hoặc tấm lót trên miệng thùng, nắp chính đậy bên ngoài. Mở nắp chính không làm ong ùa ra ngay.
Đánh dấu chiều nắp. Nắp nào thùng nấy, chiều nào chiều nấy. Đậy sai chiều thì khe lệch, ong lại phải trát lại.
Nắp kẹt thì nạy từ từ ở nhiều điểm. Không nạy mạnh ở một góc. Dùng dao dẹt luồn dọc mép, nới dần.
Mùa mưa không mở nắp nhiều lần. Mỗi lần mở là cắt lớp keo ong đã trát. Ong phải làm lại khi gỗ đang ẩm.
Nắp vênh thì lật mặt. Nắp cong lên một chiều có thể lật ngược lại sau một thời gian để gỗ tự trở lại.
Đặt vật nặng lên nắp vừa đủ. Một viên gạch giữ nắp không bị gió nhấc lên. Đừng đè quá nặng làm nắp nứt.
Thay nắp hỏng bằng nắp đã phơi kỹ. Nắp mới chưa khô sẽ co ngay trên thùng, hở khe đúng lúc vừa thay.
Trám khe hở bằng sáp ong, đừng bằng hóa chất
Khe nhỏ dọc thớ, rộng cỡ sợi chỉ, thường đàn khoẻ tự trát keo. Mình chỉ cần trám những khe ở xa tổ, gần đáy, hoặc khe mà ong chưa đụng tới sau vài tuần. Vật liệu tốt nhất là sáp ong, tốt hơn nữa là sáp lẫn keo lấy từ chính những thùng ong khác khi dọn tổ.
Cách làm đơn giản: hơ mẩu sáp cho mềm trong lòng bàn tay hoặc gần nắng, rồi miết vào khe từ bên ngoài, dùng ngón cái hoặc lưỡi dao dẹt đè chặt. Sáp mềm lấp vào khe, nguội lại thì cứng, kiến không chui qua được. Mùi sáp còn làm thùng quen thuộc hơn với ong.
Khe rộng hơn, cỡ đầu đũa, thì sáp không giữ được lâu. Nên cắt một nẹp gỗ mỏng đã phơi khô, đóng che bên ngoài khe, rồi trám sáp quanh mép nẹp. Nếu tấm ván đã nứt toác hoặc mục, thay tấm ván đó vào lúc chia đàn hay chuyển thùng, đừng cố vá mãi.
Những thứ không nên dùng: keo silicon, keo dán gỗ có mùi, băng keo, sơn trét, bọt nở. Mùi của chúng kéo dài, có thể khiến ong khó chịu, và ong thường gặm phá những thứ lạ đó, vụn rơi vào tổ. Đất sét trộn rơm thì dùng được ở mặt ngoài, nhưng mùa mưa dễ rửa trôi.
Trám vào buổi trưa ấm, sáp dễ miết và ong ít bị quấy. Không trám ở cửa tổ hay ống cửa: đó là chỗ đàn tự quản, ong tự điều chỉnh độ rộng cửa theo ý chúng.
Kiểm khe hở trên thùng theo mùa
Đầu mùa khô: kiểm khe mới nứt. Sau vài tuần nắng hanh, soi từng mặt thùng. Khe mới mở ra rõ nhất lúc này.
Nhìn đường kiến đi. Một hàng kiến chạy dọc thành thùng tới một chỗ rồi biến mất là chỉ thẳng vào khe hở.
Soi đèn từ trong ra vào ban đêm, nếu có thùng trống. Với thùng trống chưa có đàn, đặt đèn bên trong, ánh sáng lọt ra chỗ nào là khe chỗ đó.
Để ý ong đứng gác ở chỗ lạ. Ong canh ở một điểm không phải cửa tổ thường là đang canh một khe hở.
Xem keo ong trát ở đâu. Vệt keo mới trên khe là ong đã tự xử lý. Khe đó để ong lo, không cần trám thêm.
Đầu mùa mưa: kiểm nắp có kẹt không. Thử mở nhẹ khi trời còn khô ráo. Kẹt nhiều thì chỉnh trước khi gỗ nở thêm.
Giữa mùa mưa: xem khe có rỉ nước vào không. Vệt nước chảy dọc mặt trong là khe phía trên đang dẫn nước. Trám từ ngoài hoặc che mái kỹ hơn.
Mùa lạnh: khe phía gió phải kín. Khe hở phía hứng gió làm thùng mất nhiệt rất nhanh. Trám trước khi bọc áo.
Đáy thùng hay bị quên. Đáy hứng hơi ẩm từ dưới, dễ mục và hở góc. Lật xem khi chuyển thùng.
Ghi lại thùng hay nứt. Có những thùng gỗ xấu nứt mãi. Ghi lại để lần chia đàn tới chuyển đàn sang thùng tốt hơn.
Đừng mở thùng chỉ để kiểm khe. Hầu hết khe soi được từ bên ngoài. Mở nắp chỉ khi thật cần.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có tự bịt khe hở trên thùng không?
Có. Ong dú dùng keo, một hỗn hợp nhựa cây và sáp, để bịt khe hở gần tổ. Nhưng chúng tốn công và nhựa, và có những khe ở xa tổ đàn không để ý tới, nên người nuôi vẫn cần giúp.
Nắp thùng ong dú bị kẹt mùa mưa thì làm sao?
Luồn dao dẹt dọc mép nắp, nới nhẹ ở nhiều điểm thay vì nạy mạnh một góc. Lâu dài thì đổi sang kiểu nắp chồng mép, không làm khít với miệng thùng.
Có nên sơn bên ngoài thùng để chống nứt không?
Lớp dầu gỗ tự nhiên quét mặt ngoài có thể làm gỗ co nở chậm hơn, nhưng phải để khô kỹ nhiều ngày trước khi có đàn. Không sơn mặt trong. Che mái tốt thường hiệu quả hơn sơn.
Khe hở thùng có làm ong dú bỏ tổ không?
Khe nhỏ thì hiếm. Nhưng khe lớn để kiến vào, ruồi đẻ trứng hoặc gió lạnh lùa liên tục có thể làm đàn suy và bỏ đi. Đàn yếu chịu ảnh hưởng nhiều nhất.
Sáp dùng để trám lấy ở đâu?
Dùng sáp và keo vụn thu được khi dọn những thùng ong khác, hoặc sáp ong sạch. Tránh dùng sáp từ thùng có dấu hiệu bệnh hoặc có ấu trùng ruồi.
Gỗ nào ít co ngót hơn gỗ thông?
Nhìn chung gỗ cứng, đã sấy kỹ và được xẻ đúng cách thì ổn định hơn. Nhưng gỗ nặng hơn và đắt hơn. Gỗ thông phơi kỹ, đóng đúng cách vẫn dùng rất tốt ở vùng cao.
