Tổ ong dú hoang ở cao nguyên thường được tìm thấy trong những chỗ kín, khô, vách dày và ít rung: hốc đá bazan, gốc cây cổ thụ, thân cây rỗng, có khi trong khe tường đá cũ. Lòng tổ không lớn, cửa chỉ là một ống sáp nhỏ, quanh đó yên tĩnh. Người nuôi nhìn vào những chỗ đó là có ngay một bài học thiết kế thùng mà không sách nào dạy rõ bằng.
Bài này mời bà con đi một vòng bìa rừng, không phải để lấy tổ về mà để ngồi xem. Xem đàn chọn hốc nào, bỏ hốc nào, cửa quay về đâu, vì sao qua bao mùa mưa lạnh vẫn sống. Rồi mang những điều ấy về áp vào thùng gỗ ngoài vườn.
Đàn ong dú hoang chọn chỗ ở theo tiêu chí gì?
Một đàn ong dú hoang không chọn chỗ ngẫu nhiên. Khi đàn chia đôi, đàn mới thường dọn sang một hốc gần đàn mẹ, và chỉ những hốc thỏa vài điều kiện mới được ở lâu. Qua thời gian, những hốc tốt có đàn sống nhiều năm, những hốc dở thì đàn chết hay bỏ đi. Cái mình thấy trong rừng hôm nay là kết quả của sự chọn lọc ấy.
Điều kiện đầu tiên là kín. Hốc có một lối vào nhỏ, phần còn lại được bao kín. Đàn tự bít những khe thừa bằng keo nhựa cây. Một hốc thủng nhiều phía khó giữ.
Điều kiện thứ hai là khô. Hốc trong gốc cây cổ thụ còn sống, hốc đá ở chỗ cao hơn mặt đất, có mái đá che phía trên, thường khô ráo. Hốc ở chỗ nước rỉ, chỗ trũng thì ít khi có đàn ở lâu.
Điều kiện thứ ba là vách dày. Đá bazan và gỗ cổ thụ dày giữ nhiệt rất tốt, ngày không nóng lên nhanh, đêm không lạnh đi nhanh. Ở vùng cao đêm lạnh, đây là thứ giúp đàn hoang qua mùa mà không cần ai che chắn.
Điều kiện thứ tư là vững. Gốc cây cổ thụ và tảng đá lớn không rung lắc khi gió. Đàn ong dú rất nhạy với rung động, chỗ ở vững thì đàn yên ổn làm việc.
Nhìn kỹ một tổ hoang: thấy được gì?
Cửa tổ là một ống nhỏ. Ống làm bằng sáp trộn nhựa, màu nâu đến đen, nhô ra một đoạn ngắn. Vừa đủ cho vài con qua lại cùng lúc.
Có ong gác ở miệng ống. Vài con đứng sẵn quay đầu ra, sẵn sàng đuổi kẻ lạ.
Quanh cửa có chấm nhựa dính. Một số đàn bôi nhựa dính quanh cửa để bẫy kiến và côn trùng nhỏ.
Cửa thường không ở chỗ thấp nhất. Ít khi cửa sát mặt đất, nơi nước mưa có thể tạt vào và kiến dễ tới.
Cửa hay nhìn về phía thoáng. Phía trước cửa thường có khoảng trống cho ong bay ra vào, không bị bụi rậm che sát.
Hốc không quá lớn. Nhiều đàn ở trong những hốc vừa phải. Lòng quá rộng thì đàn khó giữ ấm.
Đàn bít bớt khe thừa. Nhìn kỹ thân cây sẽ thấy những vệt keo lấp khe nứt quanh hốc.
Gần nguồn nhựa và hoa. Quanh tổ thường có cây có nhựa, bụi hoa, cây ăn trái rừng.
Yên tĩnh. Tổ hoang ít khi nằm ngay đường đi lại nhiều của người hay thú.
Có tổ sống rất lâu. Người đi rừng lâu năm có khi kể về những cây có ong ở mãi mấy chục năm. Điều đó cho thấy hốc tốt là tài sản lâu dài của đàn.
Có tổ chết bỏ lại. Hốc có vết sáp cũ mà không còn ong là chỗ từng có đàn. Nhìn để đoán vì sao: ẩm, kiến, bị phá.
Mang bài học vào thùng nuôi
Đầu tiên là lòng thùng vừa phải. Nhiều người nghĩ thùng to cho đàn tha hồ lớn, nhưng với ong dú, lòng quá rộng là khoảng lạnh mà đàn phải tốn sức sưởi. Thùng nên vừa với đàn, đủ chỗ cho ổ ấp và dự trữ, có thể thêm ngăn mật phía trên khi đàn mạnh.
Thứ hai là vách dày. Ở vùng cao, ván quá mỏng giữ nhiệt kém. Gỗ dày hơn một chút, hoặc thùng có thêm lớp vỏ bên ngoài, là cách bắt chước gốc cây cổ thụ. Gỗ địa phương đã phơi khô, không mùi hóa chất, là tốt nhất.
Thứ ba là cửa nhỏ. Một lỗ cửa nhỏ, đàn sẽ tự đắp ống sáp ra ngoài. Đừng khoét cửa to cho ong dễ ra vào. Cửa to là cửa khó giữ, cả với lạnh, kiến lẫn đàn cướp.
Thứ tư là chỗ đặt khô, vững, có mái. Bắt chước mái đá che trên hốc bằng một mái che riêng. Bắt chước gốc cây vững bằng một giá kê chắc chắn, không đặt trên cành cây đung đưa hay cạnh máy móc rung.
Thứ năm là để yên. Đàn hoang không ai mở ra xem mỗi tuần. Người nuôi không cần bỏ mặc như rừng, nhưng nên mở thùng ít, nhanh, và có lý do.
Những điều không nên làm với tổ ong dú hoang
Không chặt cây để lấy tổ. Một cây cổ thụ cần nhiều chục năm để có, một đàn ong có thể nhân trong vài tháng.
Không đục đá, phá hốc. Hốc bị phá thì không đàn nào còn dùng lại được.
Không lấy mật tổ hoang. Đàn hoang không có ai chăm, lấy mật dễ làm đàn chết qua mùa mưa.
Không đốt khói, hun tổ. Khói làm chết ong và có thể gây cháy rừng trong mùa khô.
Không bôi gì lên cửa tổ. Mùi lạ làm đàn rối, có khi bỏ tổ.
Không đưa khách đến chọc phá. Nếu dẫn khách đi xem, giữ khoảng cách, nói nhỏ, không chạm vào cửa.
Không chụp ảnh sát bằng đèn. Đèn flash sát cửa làm ong hoảng. Chụp ánh sáng tự nhiên, từ xa.
Không để lộ vị trí tổ cho người lạ. Có người sẽ tới phá để lấy mật hay bắt đàn.
Không đặt thùng mồi sát tổ hoang. Đặt thùng sát quá có thể khiến hai đàn tranh chấp.
Không phát dọn quanh gốc cây có tổ. Bụi rậm quanh đó có thể là nguồn hoa và nguồn nhựa của đàn.
Không quên rằng đó là nguồn giống của cả vùng. Đàn hoang khỏe là nguồn gen quý cho người nuôi quanh vùng sau này.
Ghi chép khi gặp một tổ hoang
Ghi nơi gặp. Bìa rừng, ven suối, gốc cây, hốc đá. Không cần tọa độ chính xác nếu sợ lộ.
Ghi loại hốc. Gỗ sống, gỗ chết, đá, đất, tường cũ.
Ước độ cao cửa tổ. Ngang gối, ngang ngực, trên đầu.
Ghi hướng cửa. Đông, tây, nam, bắc, hoặc nhìn ra thung lũng, nhìn vào sườn đồi.
Ghi kiểu ống cửa. Ngắn hay dài, màu gì, có nhựa dính quanh không.
Ghi giờ đàn bắt đầu bay. Đối chiếu với thùng nuôi ngoài vườn để xem đàn hoang ra cửa sớm hay muộn hơn.
Ghi cây hoa quanh đó. Biết đàn hoang sống nhờ cây gì để trồng quanh trại.
Ghi thời tiết. Ngày nắng, ngày sương, ngày mưa đàn hoang làm gì.
Quay lại theo mùa. Xem đàn vẫn còn sau mùa mưa, mùa lạnh không. Tổ sống lâu là hốc tốt.
So với tổ chết. Tổ chết thì hốc có gì khác: thấp hơn, ẩm hơn, nứt nhiều hơn.
Đem kết luận về thùng. Sau vài tổ sẽ thấy điểm chung, từ đó chỉnh thùng và chỗ đặt ngoài vườn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú thích làm tổ ở cây gì?
Đàn chọn hốc chứ không chọn loài cây. Bất kỳ cây nào có hốc kín, khô, vách dày và vững đều có thể có ong. Gốc cây cổ thụ còn sống thường có hốc tốt hơn cây chết mục.
Thấy tổ ong dú hoang trong vườn nhà có nên giữ không?
Nên giữ, vì đàn hoang thụ phấn cho vườn và không chích. Chỉ cần tránh phun thuốc gần đó và không để kiến tràn vào. Nếu tổ nằm ở chỗ bất tiện, hỏi người quen tay để chuyển đàn đúng cách.
Làm thùng gỗ giả hốc cây có thu hút ong dú hoang về ở không?
Đôi khi có, nhất là thùng có mùi sáp cũ, đặt gần nơi có nhiều đàn hoang và vào đúng mùa đàn chia tổ. Nhưng không có gì chắc chắn, nên coi đó là thử nghiệm chứ không phải cách gây đàn chính.
Vì sao tổ ong dú hoang sống được qua mùa lạnh mà thùng nuôi lại yếu?
Hốc tự nhiên thường có vách dày và lòng vừa phải, giữ nhiệt tốt. Thùng mỏng, lòng quá to hoặc đặt ở chỗ hứng gió thì khó giữ ấm hơn. Bắt chước hốc tự nhiên là cách cải thiện thùng.
Có nên lấy mật tổ ong dú hoang một ít không?
Không nên. Đàn hoang không ai chăm, mở hốc lấy mật thường làm vỡ bình, kéo ruồi hại, đàn dễ suy. Mật nên lấy từ đàn nuôi được chăm có kế hoạch.
Tổ ong dú trong hốc đá có khác tổ trong gốc cây không?
Cách đàn sắp xếp bên trong giống nhau: ổ ấp ở giữa, bình mật bình phấn bao quanh. Khác là hốc đá thường giữ nhiệt lâu hơn và không bị mục, còn hốc cây có thể rộng dần khi gỗ mục.
