Muốn lấp mùa đói thì trồng theo lịch, không trồng theo danh sách. Việc đầu tiên là tìm ra những tháng quanh trại gần như không có gì nở. Sau đó mới chọn cây bụi, cây bản địa chịu mát nở đúng vào những tháng ấy, trồng thành cụm trong tầm bay ngắn của ong dú.
Có người trồng cả trăm gốc hoa đẹp quanh trại, đến mùa mưa đàn vẫn teo. Lý do đơn giản: những cây ấy nở cùng lúc với cà phê, tức là lúc đàn vốn đã no. Bài này đi từng bước để tránh cái sai đó.
Bước một: tìm cho ra tháng đàn đói
Ở vùng cao Lâm Đồng, có hai quãng đàn ong dú hay hụt. Quãng thứ nhất là giữa mùa mưa, khi mưa dầm nhiều ngày ong không bay được, cây lại ít hoa. Quãng thứ hai là sau những mùa hoa lớn như cà phê, khi cả vùng đồng loạt hết hoa một lúc. Nhưng mỗi trại có nhịp riêng, nên phải tự đo.
Cách đo mộc nhất là đi một vòng quanh trại mỗi tuần, ghi xem cây nào đang nụ, cây nào đang nở. Kèm theo đó nhìn cửa tổ: lượt ong ra vào nhiều hay ít, ong mang phấn về nhiều hay không. Sau vài tháng, những tuần ghi chép trống trơn và cửa tổ thưa ong sẽ hiện ra rõ ràng.
Đừng vội tin rằng tháng nào cũng có hoa chỉ vì thấy lác đác vài bông. Một cây hoa giấy trước nhà không nuôi được đàn. Cái cần là nhiều hoa cùng loại trong tầm gần.
Khi đã biết tháng trống, việc trồng cây trở nên rõ: chỉ chọn những cây nở vào tháng đó. Cây nở vào mùa đã đầy hoa thì để sau.
Bước hai: chọn cây theo những tiêu chí này
Hoa nhỏ, mở, mật nông. Ong dú nhỏ, lưỡi ngắn. Hoa ống dài và sâu thì ong khó lấy, hoa nhỏ mở rộng thì hợp.
Nở vào tháng trống của trại. Đây là tiêu chí quan trọng nhất. Hỏi người trong vùng cây đó nở tháng nào, rồi kiểm lại bằng chính cây trồng thử.
Chịu được mát và mưa dài. Cây quen nắng nóng đồng bằng lên vùng cao có thể sống mà không ra hoa. Ưu tiên cây đã thấy mọc khoẻ quanh vùng.
Ưu tiên cây bản địa hoặc đã quen vùng. Cây rừng và cây bụi mọc tự nhiên ở bìa rừng quanh vùng đã hợp đất, ít cần chăm, lại ít nguy cơ lan tràn.
Tránh cây xâm lấn mạnh. Cây lan quá khoẻ có thể lấn rẫy và rừng. Có hoa cho ong không đủ lý do để thả nó tự do.
Nở kéo dài. Cây nở rải rác nhiều tuần quý hơn cây nở rộ vài ngày rồi tắt.
Cho cả phấn, không chỉ mật. Mùa đói thường là đói phấn. Cây có nhiều phấn giúp đàn tiếp tục nuôi ong non.
Có ích cho nhà mình. Cây ăn trái, cây làm hàng rào, cây giữ đất bờ dốc vừa có hoa cho ong vừa có việc khác, dễ giữ lâu dài hơn.
Không cần phun thuốc nhiều. Cây hay sâu bệnh, phải phun thường xuyên thì gần trại là rủi ro cho ong.
Dễ nhân giống tại chỗ. Cây giâm cành hay gieo hạt được thì trồng thêm dễ, không phụ thuộc mua giống xa.
Thử trước vài gốc. Trồng thử một ít, theo dõi một hai năm xem cây có nở đúng tháng ở vườn mình và ong có ghé không rồi mới trồng nhiều.
Bước ba: trồng thành cụm, trong tầm bay
Ong dú không bay xa như ong mật. Cây hoa đặt cách thùng vài chục mét tới một hai trăm mét là đàn tận dụng tốt. Đặt cây ở mép đất xa tít thì đàn ít khi tới, nhất là vào ngày lạnh.
Trồng thành cụm thay vì rải rác. Mười gốc cùng loại đứng sát nhau tạo một mảng hoa, ong tìm thấy dễ và đi lại ít tốn sức. Rải mỗi chỗ một gốc thì nhìn vườn đẹp mà với ong thì phân tán.
Giữ khoảng trống trước cửa thùng. Cây lớn lên che kín lối bay hoặc làm thùng ẩm là phản tác dụng. Hàng cây nên chạy song song phía trước hoặc bên hông dãy thùng, cách một quãng cho nắng sáng vẫn rọi tới cửa tổ.
Trên đất dốc, hàng cây bụi trồng theo đường đồng mức vừa giữ đất, vừa cho hoa. Đó là cách nhiều nhà vùng cao kết hợp được việc nuôi ong với việc giữ vườn khỏi sạt lở trong mùa mưa.
Những sai lầm khi trồng cây cho ong
Trồng cây đẹp mà ít mật. Một số cây cảnh hoa to, rực rỡ nhưng ong dú không lấy được gì. Nhìn xem ong có ghé không trước khi trồng nhiều.
Trồng toàn cây nở cùng tháng với cà phê. Tháng đó đàn đã no. Trồng thêm chỉ làm mùa no no hơn, mùa đói vẫn đói.
Mua giống cây lạ trên mạng. Cây lạ có thể không hợp khí hậu vùng cao, hoặc là cây xâm lấn. Hỏi kỹ trước khi đem về.
Trồng sát vào vách thùng. Cây lớn chạm thùng, kiến theo cành bò vào tổ. Chừa khoảng cách.
Phun thuốc cho cây hoa mới trồng. Cây trồng để nuôi ong mà phun thuốc thì hại chính ong. Nếu bắt buộc, đọc nhãn, phun chiều muộn, tránh lúc hoa nở.
Bỏ mặc cây non mùa khô. Cây non vùng cao trồng đầu mùa mưa thì mùa khô đầu tiên cần tưới. Chết cây là mất một năm.
Trồng quá nhiều loại, mỗi loại một gốc. Ít loại, mỗi loại nhiều gốc thường hiệu quả hơn với ong dú.
Nhổ sạch cỏ hoa dại. Nhiều cỏ dại có hoa nhỏ là nguồn phấn quý giữa các mùa. Phát cỏ có chọn lọc, chừa những đám đang nở.
Chỉ nhìn cây, không nhìn đàn. Thước đo cuối cùng là cửa tổ. Cây trồng rồi mà đàn vẫn hụt đúng tháng ấy thì phải thử cây khác.
Nghĩ năm đầu là có kết quả. Cây bụi cần một hai năm mới cho hoa đều. Trồng cho đàn là việc làm dần.
Không ghi lại gì. Không ghi thì năm sau không biết cây nào nở tháng nào. Một cuốn sổ nhỏ là đủ.
Trồng cây cũng là giữ đất, giữ rừng
Trồng cây cho ong dú ở vùng cao không chỉ vì đàn ong. Hàng cây bụi giữ đất dốc, hàng rào xanh chắn gió cho vườn, cây ăn trái thêm miếng ăn cho nhà. Ong dú chỉ là thêm một lý do để làm việc vốn đã nên làm.
Trại đặt giữa rừng và vườn có lợi thế là rừng đã cho sẵn nhiều nguồn hoa. Việc của người nuôi là đừng phá đi những gì đang có, rồi trồng thêm để lấp đúng chỗ trống.
Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy bắt đầu bằng sổ ghi chép mùa hoa. Một năm ghi chép cho biết nhiều hơn mọi danh sách cây gợi ý.
Và đừng trồng một lần cho xong. Mỗi mùa mưa thêm vài gốc, mỗi năm xem lại, trại sẽ dần có lịch hoa của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Trồng hoa sao nhái có tốt cho ong dú không?
Sao nhái có hoa mở, ong hay ghé lấy phấn. Đây là lựa chọn dễ trồng cho mép vườn, nhưng nên trồng thành mảng và theo dõi xem nó nở tháng nào ở vườn mình.
Có nên cho ong dú ăn nước đường thay vì trồng cây?
Nước đường chỉ là cứu tạm trong quãng ngắn và không thay được phấn hoa. Trại nuôi mộc ưu tiên trồng cây để đàn sống bằng hoa thật.
Một đàn ong dú cần bao nhiêu cây quanh trại?
Không có con số chuẩn. Quan trọng là tháng nào cũng có một nguồn đủ nhiều trong tầm gần. Nhìn cửa tổ và lượt ong ra vào là biết đủ hay chưa.
Nên trồng cây cho ong dú vào mùa nào ở vùng cao?
Đầu mùa mưa là lúc dễ sống nhất vì đất ẩm. Cây trồng mùa khô phải tưới đều nhiều tháng.
Cây ăn trái có đủ làm nguồn hoa cho ong dú không?
Cây ăn trái cho hoa tốt nhưng thường nở vào vài tuần trong năm. Kết hợp thêm cây bụi, cỏ hoa dại để lấp các tháng còn lại.
