Trên đất dốc, giá kê thùng ong dú phải có chân lệch: chân phía dưới dốc dài hơn chân phía trên, sao cho mặt giá nằm ngang. Chân giá chôn sâu xuống đất hoặc đặt trên tảng đá phẳng để khỏi trượt khi mưa, thêm thanh giằng chéo cho khỏi lắc, và mỗi chân phải có chặn kiến riêng, thường là chén nước.
Bà con trồng cà phê, sầu riêng trên đồi hay hỏi một câu: vườn toàn dốc, kiếm đâu ra chỗ bằng để đặt thùng ong? Câu trả lời là không cần tìm chỗ bằng. Chỉ cần làm giá cho đúng, sườn dốc còn có lợi: thoát nước tốt, ít đọng sương hơn chỗ trũng, và thường thoáng gió.
Nhưng đất đỏ trên dốc mùa mưa trơn và mềm như bùn. Giá đóng ẩu thì đến tháng mưa dầm nghiêng dần, có hôm đổ. Bài này nói cách làm giá đứng vững qua cả mùa mưa.
Vì sao giá kê trên dốc hay bị nghiêng đổ?
Đất đỏ vùng cao khi khô thì cứng, khi ngấm nước thì mềm và trơn. Một cái chân giá cắm nông vào đất khô có vẻ rất chắc vào mùa nắng. Đến giữa mùa mưa, đất quanh chân nhão ra, nước chảy dọc sườn dốc khoét dần đất ở chân phía dưới. Giá bắt đầu chúi về phía dốc.
Trọng lượng đặt trên giá cũng không đứng yên. Thùng ong đầy mật nặng hơn thùng mới. Mái che hứng mưa thì nặng thêm. Người đi kiểm hay vô tình tựa tay lên giá. Tất cả những lực đó đều dồn về phía dưới dốc.
Cái nguy là giá nghiêng từ từ nên mình khó thấy. Thùng nghiêng dần thì bình mật trong tổ cũng nghiêng, mật có thể rỉ ra, nước mưa chảy vào cửa thay vì chảy ra. Đến lúc nhận ra thì đàn đã chịu thiệt mấy tuần.
Vì vậy giá trên dốc phải tính cho mùa mưa ngay từ lúc đóng, không phải tính theo độ chắc lúc trời nắng.
Đóng chân giá lệch cho mặt giá nằm ngang
Đo độ dốc ngay tại chỗ đặt. Đặt một thanh gỗ thẳng nằm ngang từ chỗ chân trên ra chỗ chân dưới, dùng thước thuỷ hoặc ly nước để canh ngang, rồi đo khoảng hở xuống đất.
Chân phía dưới dài hơn đúng bằng khoảng hở đó. Cộng thêm phần chôn xuống đất. Cắt dư một chút rồi chỉnh sau còn hơn cắt thiếu.
Mặt giá phải ngang thật. Thùng nghiêng thì bình mật nghiêng, nước mưa chảy vào trong. Cửa thùng chỉ nên hơi chúi ra ngoài một chút cho nước thoát.
Chọn gỗ chân chịu được ẩm. Gỗ tạp dễ mục ở chỗ tiếp đất. Dùng gỗ chắc, hoặc cọc bê tông, ống sắt cho phần chân.
Chân giá có tiết diện đủ to. Chân mảnh dễ lún vào đất mềm. Chân to hoặc có đế phẳng thì phân lực tốt hơn.
Chôn chân đủ sâu. Phần chôn càng sâu càng đứng vững qua mùa mưa, nhất là chân phía dưới dốc vì chịu lực nhiều nhất.
Nện chặt đất quanh chân sau khi chôn. Lấp từng lớp, nện từng lớp. Lấp một lần rồi thôi thì mưa xuống đất lún ngay.
Không đặt chân lên đất vừa đào xới. Đất tơi xốp lún rất nhanh. Chọn chỗ đất nguyên, không phải chỗ vừa đắp gốc cà phê.
Giằng chéo giữa các chân. Hai thanh giằng chéo hình chữ X giữa chân trên và chân dưới làm giá hết lắc, không bị đẩy dạt theo dốc.
Mặt giá rộng hơn đáy thùng một chút. Đủ chỗ cho thùng đứng chắc và có mép để buộc thùng vào giá.
Buộc thùng vào giá. Dây kẽm hoặc dây dù quấn qua thùng xuống giá. Gió mạnh hay lỡ va vào cũng không rơi.
Đóng xong đứng tựa thử. Tì tay đẩy nhẹ về phía dốc. Giá nhúc nhích là phải giằng thêm trước khi đặt thùng.
Chống trượt và chống xói mùa mưa
Đặt chân giá lên tảng đá phẳng nếu đất quá mềm. Đá dằn ở dưới phân lực ra rộng, chân không lún. Đá phải được nện chặt, không đặt hờ trên mặt đất.
Kè đá phía dưới chân dốc. Vài viên đá xếp phía dưới chân giá chặn đất không bị nước cuốn đi.
Đào rãnh nhỏ phía trên giá. Một rãnh cắt ngang dốc phía trên dẫn nước mưa đi vòng qua, không chảy thẳng vào chân giá.
Giữ cỏ thấp quanh chân, đừng nhổ trụi. Rễ cỏ giữ đất. Phát thấp để kiến không leo, nhưng để lại lớp rễ chống xói.
Rải lớp đá dăm quanh chân. Đá dăm giữ cho mưa không bắn đất đỏ lên thùng, và cũng bớt bùn khi đi kiểm.
Kiểm giá sau mỗi trận mưa lớn. Nhìn từ xa xem mặt thùng còn ngang không. Đặt một ly nước lên nắp thùng là thấy ngay nếu nghiêng.
Giá nghiêng thì chỉnh vào chiều tối. Lúc ong đã về hết, nâng nhẹ, chèn thêm đá hoặc nện lại đất. Làm nhẹ tay, không giật mạnh.
Đừng đặt giá ngay dưới đường nước chảy tự nhiên. Nhìn sườn dốc sau một trận mưa sẽ thấy nước hay chảy theo đường nào. Tránh đặt giá trên đường đó.
Trên dốc đứng nên làm bậc nhỏ. Xén đất thành một bậc phẳng rồi đặt giá. Bậc có kè thì chắc hơn chân lệch quá dài.
Không đặt giá sát mép taluy. Mép đất cắt đứng có thể sạt vào mùa mưa dầm. Lùi vào trong một khoảng an toàn.
Lối đi tới giá cũng phải bám được. Đất đỏ dốc mùa mưa rất trơn. Làm vài bậc đất hoặc đặt ván để người đi kiểm khỏi trượt ngã vào giá.
Chén nước chống kiến ở chân giá: làm sao cho bền?
Kiến là kẻ thù lớn nhất của tổ ong dú, nhất là tổ mới chuyển hoặc đàn đang yếu. Kiến lên được tổ thì ăn mật, ăn ấu trùng, đàn có thể bỏ đi chỉ sau vài hôm. Trên đất dốc giữa vườn cà phê, kiến rất nhiều, nên chặn kiến ở chân giá là việc không được bỏ.
Cách quen thuộc là đặt mỗi chân giá vào một chén hoặc lon đựng nước. Kiến không bơi qua được nên không leo lên. Trên đất dốc, chén phải được kê cho ngang, không thì nước tràn về một phía và cạn nhanh. Có thể chôn chén lún một nửa xuống đất cho vững.
Nước trong chén cạn rất nhanh vào mùa khô hanh có gió. Thêm vài giọt dầu ăn lên mặt nước giúp nước bốc hơi chậm hơn và kiến khó bám hơn. Mùa mưa thì ngược lại, chén đầy nước mưa và lá rụng. Một chiếc lá nằm vắt từ mép chén vào chân giá là cây cầu cho kiến. Đi kiểm thì nhìn chén trước khi nhìn thùng.
Ở chỗ khó châm nước thường xuyên, nhiều người quấn quanh chân giá một vòng bôi mỡ hoặc keo chống côn trùng loại không mùi hắc. Cách này phải xem lại sau mưa vì bùn đất bám lên làm mất tác dụng. Không quét thuốc diệt côn trùng lên chân giá, vì ong đi lại, đậu xuống quanh đó.
Một chi tiết nữa trên dốc: phía trên dốc thường có cành cà phê, cành cây vươn ngang tầm thùng. Kiến đi theo cành cây xuống thùng mà không cần qua chân giá. Tỉa sao cho không một cành nào chạm vào giá hay mái che.
Chọn chỗ đặt giá trên sườn đồi
Lưng chừng dốc thường tốt hơn chân dốc. Chân dốc là nơi hơi lạnh và sương dồn xuống ban đêm, mùa mưa lại đọng nước. Lưng chừng dốc khô ráo và ấm hơn.
Đỉnh đồi trống thì gió quá mạnh. Ong nhỏ bay ngược gió rất vất vả. Nếu đặt gần đỉnh, chọn phía khuất gió, có hàng cây chắn.
Sườn đón nắng sớm là lợi thế. Thùng được nắng buổi sáng thì đàn ấm lên sớm, ra làm sớm, nhất là những tháng lạnh.
Tránh sườn bị nắng chiều chiếu thẳng cả buổi. Nắng chiều kéo dài làm thùng nóng đúng lúc đàn cần nghỉ. Có cây che phía tây là tốt.
Đường bay phía trước cửa phải thoáng. Trên dốc, cửa thùng nên quay ra phía thung lũng hoặc khoảng trống, không quay vào vách đất hay bụi rậm sát mặt.
Gần lối đi vừa đủ. Đủ gần để mang đồ nghề tới mà không phải leo khổ sở, đủ xa để người qua lại không quệt vào giá.
Tránh xa chỗ pha thuốc, rửa bình phun. Nước rửa bình chảy theo dốc xuống là mang thuốc tới ngay chân giá.
Tránh gốc cây to có tổ kiến. Gốc cây mục, gò mối, ụ kiến gần giá là nguồn kiến thường trực. Dời giá ra xa hơn.
Nhìn chỗ đất sau một trận mưa trước khi đóng. Chỗ nào đọng nước, chỗ nào nước xói thành rãnh sẽ lộ rõ. Đóng giá vào mùa khô mà không xem trước là đoán mò.
Chừa chỗ đứng làm việc phía sau thùng. Trên dốc, phía trên giá là chỗ đứng tự nhiên. San một khoảng phẳng nhỏ ở đó để đứng vững khi mở nắp.
Không đặt quá xa nhà nếu là người mới. Đàn ở xa thì ít khi đi xem, kiến lên hay giá nghiêng cũng không biết sớm.
Câu hỏi thường gặp
Đặt thùng ong dú trên đất dốc có tốt không?
Được, nếu giá làm chắc. Sườn dốc thường thoát nước tốt và ít đọng sương lạnh hơn chỗ trũng. Điều cần lo là giá nghiêng hoặc đổ vào mùa mưa.
Giá kê thùng ong dú nên cao bao nhiêu?
Đủ để đất không bắn lên thùng khi mưa và người nuôi mở nắp không phải cúi nhiều, thường ngang hông người đứng. Trên dốc thì tính chiều cao theo phía trên dốc, nơi mình đứng làm việc.
Dùng cọc bê tông làm chân giá có được không?
Được và rất bền vì không mục. Chỉ cần mặt giá bằng gỗ có chỗ buộc thùng, và chân vẫn phải có chén nước hoặc vòng chặn kiến.
Một giá nên đặt mấy thùng?
Trên dốc, mỗi giá một thùng là dễ cân và dễ chỉnh nhất. Giá dài đặt nhiều thùng thì nặng, một chân lún là cả hàng nghiêng.
Kiến vẫn lên dù đã có chén nước thì kiểm chỗ nào?
Xem có cành lá, cỏ cao chạm vào giá hoặc mái không, chén có bị cạn hay có lá rụng bắc cầu không, và thùng có chạm vào vật gì khác như vách nhà, cột mái không.
