Thùng ong dú đọng hơi nước là chuyện rất thường ở vùng cao: ban đêm nắp gỗ bị sương làm lạnh, hơi ấm và hơi ẩm do đàn ong tỏa ra gặp mặt nắp lạnh thì ngưng thành giọt. Ít thì đàn tự lo được, nhiều thì nước nhỏ xuống bình mật, bình phấn và sinh mốc. Cách chữa không nằm ở khoét lỗ thật to, mà ở ba việc: giữ nắp ấm hơn, cho ẩm một lối thoát nhỏ, và để nước đọng có đường chảy ra ngoài.
Ở trại Tà Đùng, sáng nào sương xuống dày, đi một vòng sờ nắp thùng là biết ngay thùng nào lạnh tay, thùng nào khô. Cái đáng để ý không phải giọt sương bên ngoài nắp, vì nắng lên là khô, mà là lớp nước mình không nhìn thấy ở mặt trong.
Bài này nói cách nhận biết thùng đang ngưng ẩm, vì sao vùng cao bị nhiều hơn đồng bằng, và mấy cách xử lý mà bà con làm được bằng ván, xốp, dao và một cái đinh.
Vì sao thùng ong dú ở vùng cao hay đọng hơi nước?
Một đàn ong dú khỏe là một khối sống ấm và ẩm. Ong thợ thở, ổ ấp tỏa nhiệt, mật mới đem về còn nhiều nước nên đàn phải cho bốc hơi bớt. Tất cả lượng hơi ẩm đó bay lên và đụng vào mặt trong của nắp.
Ở đồng bằng, đêm vẫn ấm, nắp thùng không lạnh hơn lòng thùng bao nhiêu nên hơi nước ít ngưng. Lên cao nguyên thì khác. Trời quang về đêm, mặt nắp tỏa nhiệt ra bầu trời rất nhanh, gỗ nguội đi trong khi bên dưới đàn ong vẫn giữ ấm. Chỗ nóng gặp chỗ lạnh, nước ngưng lại, y như cái ly nước đá đổ mồ hôi.
Sương đêm càng dày, gió càng lặng, trời càng quang thì nắp càng lạnh. Nên những đêm đẹp trời giữa mùa khô, sáng ra đồi trắng sương, lại chính là lúc thùng ngưng ẩm nặng nhất, chứ không phải lúc mưa dầm. Nhiều người mới lên vùng cao nuôi hay nghĩ ngược lại.
Thêm một chuyện: ong dú tự trét keo ong bít gần hết khe hở để giữ ấm và chặn kẻ thù. Đàn càng khỏe thì thùng càng kín. Kín thì ấm, nhưng ẩm cũng khó ra. Người nuôi phải giúp đàn chỗ này, vì đàn chỉ biết bít chứ không biết chừa lối thoát hơi.
Đọng ít không đáng lo. Đàn ong dú sống được trong lòng thùng khá ẩm, chúng dọn dẹp và hút bớt nước. Cái hại đến khi nước nhỏ thành giọt đều đặn xuống cùng một chỗ: bình phấn ướt lên men chua, bình mật loãng ra, mốc trắng mọc dọc thành thùng, và đàn yếu dần mà người nuôi không hiểu vì sao.
Dấu hiệu thùng ong đang đọng nước bên trong
Nắp lạnh tay hơn hẳn thân thùng lúc sáng sớm. Đi sờ một lượt trước khi nắng lên, thùng nào nắp lạnh buốt mà thân hơi ấm là thùng đang có chênh lệch lớn, dễ ngưng ẩm.
Vệt nước rỉ ra mép nắp hoặc chân thùng. Nước ngưng bên trong chảy theo mặt nắp ra mép, để lại vệt sẫm màu trên gỗ dù đêm đó không mưa.
Mặt trong nắp có giọt nước khi hé ra. Hôm nào cần mở thùng thì nhìn mặt dưới nắp trước tiên: lấm tấm giọt hoặc ướt đều là dấu hiệu rõ nhất.
Mốc trắng hoặc xanh ở góc trên thùng. Mốc mọc ở góc sát nắp, chỗ ong ít đi lại, nghĩa là ẩm đọng ở đó đã lâu ngày.
Bình phấn có mùi chua lạ. Phấn hoa ong dú vốn hơi chua do được ủ, nhưng mùi chua gắt như dưa hỏng, phấn nhão chảy nước là phấn bị ướt.
Ruồi nhỏ lảng vảng quanh cửa tổ. Phấn và mật hỏng tỏa mùi, kéo ruồi nhỏ tới đẻ trứng. Thấy ruồi lượn quanh cửa nhiều hơn thường ngày thì nên nghi trong thùng có chỗ hỏng.
Ong khiêng nhiều xác và mảnh sáp ẩm ra cửa. Đàn đang dọn chỗ hư. Vài hôm thì bình thường, kéo dài cả tuần thì phải tìm nguyên nhân.
Gỗ thân thùng sẫm màu từ trên xuống. Thùng ngấm ẩm từ trong ra thường sẫm ở phần trên trước, khác với thùng ngấm nước mưa thường sẫm từ chân lên.
Thùng nặng tay bất thường mà đàn không mạnh lên. Nhấc nhẹ một góc thấy nặng, nhưng cửa tổ thưa ong, có khi là gỗ đã ngậm nước chứ không phải nhiều mật.
Sáp quanh cửa mềm và nhớt. Ống cửa bằng sáp trộn nhựa cây vốn hơi dẻo, nhưng nhớt dính tay và bạc màu là ẩm nặng.
Chỉ thùng ở chỗ trống mới bị, thùng dưới tán cây thì không. Đây là dấu hiệu chắc chắn lỗi nằm ở nắp tỏa lạnh ra trời đêm, không phải lỗi do đàn.
Mở khe thoát ẩm thế nào cho đủ mà không mất ấm?
Phản xạ đầu tiên của nhiều người là khoét thêm lỗ thật to cho thoáng. Ở vùng cao làm vậy là đổi cái lỗi ẩm lấy cái lỗi lạnh. Đàn ong dú không ôm nhau sưởi ấm giỏi như ong mật, chúng giữ nhiệt chủ yếu nhờ thùng kín và lớp sáp bao quanh ổ ấp. Lỗ to gió lùa vào, ổ ấp nguội, đàn còn tệ hơn.
Cách làm vừa phải là một hai lỗ nhỏ ở phần trên của thành thùng, phía ngược hướng gió chính, cỡ đầu đũa là đủ. Bịt bằng lưới inox mắt nhỏ để ong không dùng làm cửa phụ và kẻ thù không lọt vào. Hơi ẩm nóng nhẹ hơn, tự dồn lên trên và tìm ra lối đó.
Đừng lo khi thấy vài hôm sau ong trét keo bít bớt lưới. Đàn đang tự chỉnh mức thoáng theo ý chúng. Nếu chúng bít kín hoàn toàn mà thùng vẫn đọng nước, lúc đó mới cần xem lại nắp chứ đừng chọc lỗ to hơn.
Lỗ thoát không nên đặt ngay trên ổ ấp. Ổ ấp thường nằm giữa thùng, bình mật và bình phấn xếp quanh. Đặt lỗ ở một góc trên, cách xa khối ổ ấp, để luồng khí nhẹ đi ngang qua chỗ chứa chứ không thổi thẳng vào chỗ nuôi ấu trùng.
Với thùng đã có sẵn khe hở do gỗ co ngót, bà con không cần khoan thêm gì. Nhiều thùng cũ ở trại chỉ cần chừa lại một khe ở mép nắp sau khi ong đã trét phần còn lại là đủ thoát.
Lót và che nắp thùng để nước không ngưng
Lót một lớp cách nhiệt trên mặt nắp. Tấm xốp mỏng, miếng ván thứ hai, hoặc bao bố gấp đôi đặt lên trên nắp, đè chặt bằng gạch. Nắp ấm hơn thì hơi nước ít ngưng hẳn.
Đặt lớp lót bên ngoài, không đặt bên trong. Lót bên trong thì ong cắn, trét keo lên và ẩm vẫn đọng dưới lớp lót. Bên ngoài vừa dễ thay vừa không đụng tới đàn.
Làm mái che có khoảng hở với nắp. Mái tôn hay mái lá cách nắp một gang tay, để không khí lưu thông. Mái áp sát nắp thì về đêm mái lạnh truyền thẳng xuống gỗ.
Tránh để tôn chạm vào thùng. Tôn nguội rất nhanh về đêm và nóng rất nhanh ban trưa. Chạm vào thùng là thùng chịu đủ hai cái khổ đó.
Kê thùng nghiêng nhẹ về phía cửa. Chân sau cao hơn chân trước một chút, nước đọng nếu có sẽ chảy ra phía cửa thay vì đọng ở góc sau.
Dùng nắp dày hơn thân thùng. Khi đóng thùng mới, nắp làm bằng ván dày hơn hoặc ghép hai lớp. Thân thùng mỏng còn đỡ, nắp mỏng mới là chỗ thua sương.
Đặt thùng dưới tán cây có lá. Tán cây che không cho nắp nhìn thẳng lên trời đêm, nắp bớt mất nhiệt rất nhiều. Cách rẻ nhất nhưng hiệu quả nhất.
Tránh chỗ trũng trong vườn. Không khí lạnh ban đêm chảy xuống chỗ thấp và nằm lại đó. Thùng đặt ở lõm đất, cuối dốc bị sương nặng hơn hẳn thùng đặt nhích lên vài bước.
Không phủ bạt nilon kín cả thùng. Nilon bọc kín giữ ẩm lại bên trong chẳng khác nào úp nồi. Che mái thì được, bọc thì không.
Thay lót khi lót đã ướt sũng. Bao bố ướt đè trên nắp còn lạnh hơn không lót. Mùa mưa dầm phải kiểm và phơi lót thường hơn.
Ưu tiên thùng đàn yếu. Đàn đông chịu ẩm tốt hơn. Đàn mới tách, đàn ít ong nên được lót trước, vì chúng không đủ quân để dọn nước.
Những sai lầm hay gặp khi xử lý ẩm
Mở nắp ra phơi cho khô. Mở thùng giữa sáng sương là thả cái lạnh vào ổ ấp. Muốn kiểm thì chờ ngày nắng ấm, mở nhanh, đóng nhanh.
Lau sạch keo ong để gỗ thoáng. Lớp keo là thứ đàn tốn công trét để giữ ấm và chặn mầm bệnh. Cạo đi là bắt đàn làm lại từ đầu.
Khoan nhiều lỗ dưới đáy. Lỗ đáy chỉ có ích để nước chảy ra nếu thùng đọng nước dưới sàn. Khoan nhiều thì kiến, ruồi và gió lạnh vào theo.
Đổ vôi hay tro vào trong thùng cho hút ẩm. Bụi vôi, tro làm ong khó chịu và dính vào bình mật. Đừng cho gì vào lòng thùng.
Sơn kín toàn bộ thùng bằng sơn dầu. Sơn mặt ngoài giúp gỗ bền, nhưng sơn kín cả hai mặt làm gỗ mất khả năng hút nhả ẩm. Mặt trong để gỗ mộc.
Thấy mốc là bỏ đàn. Mốc ít ở góc thùng, đàn còn đông thì cứ xử lý nắp và để đàn tự dọn. Chỉ đàn quá yếu, mốc lan vào ổ ấp mới cần chuyển thùng.
Chuyển thùng vào nhà kho cho ấm. Kho kín thường ẩm hơn và ong mất đường bay quen. Che chắn tại chỗ tốt hơn di dời.
Che chắn kín cửa tổ ban đêm. Cửa tổ là lối thở chính của cả thùng. Bít cửa là dồn ẩm vào trong nhanh hơn.
Chỉ sửa một thùng rồi bỏ qua thùng khác. Thùng này đọng thì thùng cùng dãy, cùng kiểu nắp cũng sắp đọng. Sửa theo dãy chứ đừng theo thùng.
Không ghi lại thùng nào hay bị. Ghi một dòng vào sổ thùng nào ngưng ẩm, đêm nào. Qua một mùa là biết chỗ nào trong vườn sương nặng nhất.
Tin rằng thùng gỗ tốt thì không bao giờ đọng. Gỗ tốt bền hơn, nhưng ngưng ẩm là chuyện nhiệt độ. Thùng tốt đến mấy đặt chỗ trống trên đồi vẫn đọng nếu nắp mỏng.
Câu hỏi thường gặp
Hơi nước đọng trong thùng có làm hỏng mật ong dú không?
Có thể. Nước nhỏ đúng vào bình mật làm mật loãng hơn, dễ lên men và chua gắt. Đó là lý do khi thu mật nên bỏ qua những bình nằm ngay dưới chỗ nắp từng đọng nước.
Thùng xốp có đỡ đọng hơi nước hơn thùng gỗ không?
Xốp cách nhiệt tốt nên mặt trong ít lạnh, đọng ít hơn. Nhưng xốp không hút nhả ẩm như gỗ, ẩm có sinh ra thì nằm lại. Nhiều người ở vùng cao giữ thùng gỗ và chỉ lót xốp phía trên nắp.
Có nên cắm túi hút ẩm vào thùng ong dú?
Không nên. Túi hút ẩm đặt trong lòng thùng ong sẽ trét keo bao kín, vừa vô ích vừa có nguy cơ hạt bị ong cắn rách. Xử lý bằng nắp và lối thoát hơi vẫn chắc hơn.
Thùng mới đóng gỗ còn tươi có bị đọng nước nhiều hơn không?
Có. Gỗ tươi tự nhả nước mấy tuần đầu, cộng thêm hơi ẩm của đàn là thùng ướt rõ. Nên phơi ván cho khô trước khi đóng, hoặc đóng xong để thùng ngoài nắng một thời gian rồi mới chuyển đàn vào.
Mùa khô thì có cần lo thùng đọng hơi nước không?
Vẫn cần, thậm chí đầu mùa khô còn bị nhiều. Đêm quang mây, không gió, sương xuống dày là đúng điều kiện để nắp lạnh nhất. Mùa mưa thì thường ẩm theo kiểu khác: nước mưa thấm từ ngoài vào.
Làm sao biết đàn ong dú đã tự xử lý được ẩm?
Cửa tổ ra vào đều khi trời ấm, không có ruồi lảng vảng, ong không khiêng nhiều rác ẩm ra ngoài là đàn đang ổn. Mở thùng ngày nắng thấy mặt nắp khô hoặc chỉ ẩm nhẹ ở một góc là chấp nhận được.
