Một tổ ong dú giống không phải một hộp ong rời. Đó là một đàn đang sống: thùng gỗ thông làm nhà, một ong chúa đang đẻ, vài nghìn ong thợ đủ lứa tuổi, ổ trứng nhộng đang nở nối tiếp nhau, và một kho bình phấn, bình mật dự trữ để đàn sống qua những ngày đầu ở chỗ mới. Ở trại Ong Mộc (Tà Đùng, Lâm Đồng), giá niêm yết là 2.900.000đ/tổ, kèm hướng dẫn đặt thùng cơ bản và hỗ trợ qua Zalo.
Câu bà con hỏi nhiều nhất khi gọi về trại là: “Hai triệu chín thì nhận được cái gì trong cái thùng đó?” Câu hỏi đúng. Ong dú nhỏ, tổ kín, đứng ngoài nhìn chỉ thấy cái ống cửa bằng keo nâu và vài con ong ra vào. Bài này mở nắp thùng ra, đi qua từng thứ bên trong, nói rõ mỗi thứ giữ cho đàn sống bằng cách nào, và chỉ cách tự nhìn để biết đàn mình nhận về có khỏe hay không.
Cái thùng gỗ thông: không chỉ là cái vỏ
Thùng của trại đóng bằng gỗ thông, kiểu thùng nuôi mộc: ván dày, không sơn, không quét dầu bên trong. Người mới hay nghĩ thùng chỉ là bao bì, về nhà thay thùng đẹp hơn cũng được. Không nên. Với ong dú, thùng là nhà đã “thành nếp”.
Ong dú không xây bánh tổ lục giác như ong mật. Chúng trộn sáp tiết ra với nhựa cây gom được thành một thứ keo sáp, rồi dùng nó trám mọi khe hở, lót vách, dựng ổ trứng, nặn từng bình chứa. Một đàn đã ở trong thùng một thời gian thì vách thùng đã có lớp keo, góc thùng đã trám kín, mùi đàn đã thấm vào gỗ. Tháo ra lắp sang thùng mới là bắt đàn làm lại từ đầu phần việc đó, tốn sáp, tốn nhựa, tốn sức đúng lúc đàn đang bỡ ngỡ chỗ mới.
Gỗ thông được dùng vì sẵn ở vùng cao, nhẹ, dễ đóng, cách nhiệt khá. Ván gỗ dày giúp ruột thùng đỡ dao động khi trời ngày nắng đêm lạnh, chuyện rất thường gặp ở cao nguyên. Gỗ còn “thở” được một chút, hơi ẩm trong thùng có đường thoát chậm, khác hẳn hộp nhựa kín hay thùng tôn.
Cái ống ở cửa thùng cũng là đồ của đàn, không phải của người đóng thùng. Ong dú tự đắp ống cửa bằng keo, có đàn đắp ngắn, có đàn đắp dài, miệng ống hơi dính. Đó là cửa gác: ong canh đứng ở đó, kiến bò tới dễ bị dính lại. Nhận tổ về, đừng cạy ống cửa cho “gọn”.
Bên trong một tổ ong dú giống có những gì?
Ong chúa. Con to hơn hẳn ong thợ, bụng phình dài, gần như không bay được nữa sau khi đã đẻ. Cả đàn chỉ có một con đang đẻ. Mất chúa mà đàn không kịp nuôi chúa mới là đàn tàn dần.
Ong thợ đủ lứa. Có ong non làm việc trong tổ (đắp sáp, nuôi ấu trùng), có ong già bay đi kiếm hoa, có ong canh cửa. Một đàn khỏe cần đủ cả ba lứa chứ không chỉ đông.
Ổ trứng nhộng. Là cụm ô nhỏ màu nâu nhạt hoặc vàng sẫm nằm giữa thùng, nơi trứng, ấu trùng và nhộng đang lớn. Ô mới xây sẫm màu hơn, ô sắp nở thì nhạt và khô hơn. Ổ có ô mới là chúa đang đẻ.
Lớp màng bao ổ. Nhiều đàn quấn quanh ổ trứng vài lớp màng keo sáp mỏng như giấy lụa. Lớp này giữ ấm cho ổ, đặc biệt quý ở vùng cao đêm lạnh. Không bóc nó ra để “nhìn cho rõ”.
Bình mật. Những bình tròn cỡ đầu ngón tay hoặc nhỏ hơn, vách keo sáp mỏng, xếp chụm thành chùm ở rìa thùng. Đây là kho thức ăn năng lượng, không có bánh tổ lục giác nào cả.
Bình phấn. Trông giống bình mật nhưng bên trong là phấn hoa ủ, màu vàng, cam hoặc nâu, mùi chua nhẹ. Phấn là đạm để nuôi ấu trùng. Đàn thiếu phấn thì chúa đẻ chậm lại.
Keo và nhựa dự trữ. Hay thấy những cục keo dính đắp ở góc hoặc gần cửa. Đó là vật liệu xây dựng, đàn để sẵn để trám khi có khe hở mới. Thấy nó là dấu hiệu đàn đang chủ động giữ nhà.
Rác của đàn. Một ít sáp vụn, xác ong già nằm đáy thùng là bình thường. Ong dú dọn rác ra cửa theo nhịp riêng, có lúc chưa kịp dọn. Chỉ lo khi rác dồn nhiều kèm mùi lạ.
Ống cửa và ong canh. Một ống keo ngắn hoặc dài ở cửa, luôn có vài con đứng gác ở miệng. Cửa có ong canh khi trời ấm là đàn đang tỉnh táo.
Mùi của đàn. Ghé mũi gần thùng sẽ thấy mùi nhựa thông, chua nhẹ của phấn ủ, ngọt của mật. Mùi khai hoặc chua gắt như giấm hỏng mới là chuyện cần hỏi lại.
Hướng dẫn và hỗ trợ đi kèm. Phần không nằm trong thùng nhưng không kém quan trọng: cách chọn chỗ đặt, che nắng mưa, chống kiến, và số Zalo của trại để hỏi khi có chuyện lạ trong những tuần đầu.
Vì sao đàn giống phải có sẵn phấn mật dự trữ?
Hãy hình dung cả nhà dọn sang chỗ ở mới mà tủ bếp trống trơn, chợ thì chưa biết nằm đâu. Ong dú chuyển nhà cũng vậy. Mấy ngày đầu ong thợ phải bay định hướng, tìm lại đường, dò xem quanh đây có hoa gì. Trong lúc đó đàn sống bằng kho bình phấn, bình mật mang theo.
Một đàn giống mà nhìn vào chỉ thấy ổ trứng với một nắm ong, bình chứa lèo tèo, thì có thể vẫn sống, nhưng sẽ chậm và mong manh. Gặp một tuần mưa dầm hay vài ngày sương mù dày ở vùng cao, đàn không ra đi kiếm được, kho cạn trước khi trời tạnh.
Ngược lại, đàn có vài chùm bình mật đầy, bình phấn còn căng, thì người nuôi có thêm thời gian. Đặt thùng sai chỗ một chút, đàn vẫn chịu được để mình kịp sửa. Đây là lý do trại giữ nguyên tắc chỉ bán đàn đã ổn định, có đủ phấn mật, chứ không chia đàn non mới tách để bán cho nhanh.
Có một điều cần nói thẳng: nhận tổ về rồi, người mới đừng lấy mật trong thùng giống ra nếm thử. Mỗi bình mật lúc này là phần ăn của đàn qua giai đoạn khó nhất. Mật để thu là chuyện của mùa sau, khi đàn đã đầy thùng.
Nhìn gì để biết tổ giống nhận về là đàn mạnh?
Ong ra vào đều đặn. Đứng cách cửa vài bước lúc trời nắng ráo buổi sáng, thấy ong ra vào liên tục, không lũ lượt hỗn loạn mà cũng không thưa thớt vài con.
Ong về có mang phấn. Nhìn kỹ sẽ thấy chân sau một số con có cục phấn màu. Đàn đang nuôi ấu trùng mới gom phấn chăm.
Ong canh đứng ở miệng cửa. Ong canh đứng sẵn, có con lạ ghé là xông ra. Cửa trống không người gác giữa ngày ấm là dấu hiệu đàn mỏng.
Ổ trứng có ô mới. Khi người ở trại mở nắp cho xem, chú ý phần ô sẫm màu, mới đắp ở mép ổ. Có ô mới là chúa còn đẻ.
Ổ trứng không lở loét. Ổ lõm một mảng, ô bị khoét, có dòi nhỏ bò là dấu hiệu bị ruồi hại hoặc từng bị phá. Đàn như vậy cần thời gian hồi.
Bình chứa xếp gọn. Bình mật, bình phấn nguyên vẹn, không rỉ mật ra đáy thùng. Mật rỉ nhiều dễ kéo kiến và ruồi.
Vách thùng có lớp keo. Khe hở đã được trám, góc thùng có keo. Đàn đã ở trong thùng đủ lâu để “định cư”.
Không có hàng kiến. Nhìn chân thùng, mặt dưới, quanh cửa. Một hai con kiến đi lạc không sao, một hàng kiến nối nhau là chuyện khác.
Ong không đánh nhau ở cửa. Ong vật lộn nhau, rơi xuống đất từng cặp trước cửa có thể là đàn khác đang tới cướp mật, dấu hiệu đàn đang yếu thế.
Mùi dễ chịu. Mùi thơm nhựa, chua nhẹ, không khai, không thối. Mũi người nuôi lâu năm nhận ra đàn ốm trước cả mắt.
Thùng cầm thấy nặng tay. Cùng một cỡ thùng, đàn nhiều dự trữ nhấc lên nặng hẳn. Mẹo này người ở trại hay dùng để so các đàn với nhau mà không cần mở nắp.
Giá 2.900.000đ/tổ và những gì nên hỏi trước khi đặt
Giá niêm yết tại Ong Mộc là 2.900.000đ cho một tổ giống. Trong đó là một đàn trong thùng gỗ thông như đã kể ở trên, cộng phần hướng dẫn đặt thùng cơ bản và hỗ trợ qua Zalo cho người mới. Bài này không bàn đắt hay rẻ, vì mỗi nhà một mục đích: có nhà muốn vài muỗng mật theo mùa, có nhà muốn ong thụ phấn cho vườn, có nhà chỉ muốn con cái được nhìn ong làm việc.
Điều đáng làm là gọi hỏi cho rõ trước khi đặt. Hỏi nhận tổ tại trại hay có cách gửi đi không, và nếu gửi thì đi bằng phương tiện gì, mất bao lâu. Hỏi trước nhà mình ở vùng nóng hay vùng mát, đặt ngoài vườn hay ban công, để người ở trại dặn đúng cho hoàn cảnh nhà mình.
Cũng nên nói thật với trại về kinh nghiệm của mình. Người chưa từng nuôi ong thì hỏi kỹ phần chống kiến và che mưa, vì đó là hai chỗ người mới hay vấp nhất. Người đã nuôi vài đàn thì có thể hỏi sâu hơn về chuyện tách đàn sau này.
Số điện thoại và Zalo của trại là 0818.83.22.83. Địa chỉ trại: 68 đường vào Thác Ba Tầng, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng. Muốn đến xem tận mắt trước khi đặt thì gọi hẹn trước, đừng đến bất chợt, vì nhiều lúc người ở trại đang ngoài rẫy.
Câu hỏi thường gặp
Tổ ong dú giống có ong chúa chưa hay phải mua chúa riêng?
Có. Đàn giống là một đàn trọn vẹn đang có chúa đẻ. Ong dú không bán chúa rời như ong mật vì chúa đã đẻ gần như không bay, tách khỏi đàn là không sống được.
Một tổ giống có bao nhiêu con ong?
Không ai đếm được chính xác, và con số cũng không nói lên nhiều. Điều đáng nhìn là ong ra vào đều, có ong canh cửa, ổ trứng có ô mới và dự trữ phấn mật đủ, hơn là đông hay thưa.
Nhận tổ giống về có thu mật ngay được không?
Không nên. Mật trong thùng giống là phần ăn để đàn qua giai đoạn chuyển chỗ. Đợi đàn ổn định, đầy thùng qua ít nhất một mùa hoa rồi mới tính chuyện thu.
Ong dú có đốt không, nhà có trẻ nhỏ đặt tổ được không?
Ong dú là ong không ngòi, không đốt. Khi bị phá tổ chúng có thể bu vào tóc, cắn nhẹ, không nguy hiểm. Vẫn nên dặn trẻ không chọc que vào cửa tổ và không gõ thùng.
Có nên chuyển đàn sang thùng đẹp hơn sau khi nhận?
Không nên. Thùng cũ đã có lớp keo, mùi đàn, khe hở đã trám. Chuyển thùng là bắt đàn làm lại từ đầu đúng lúc đang yếu. Thích thùng đẹp thì để dành cho lần tách đàn sau.
Tổ giống nuôi ở vùng cao mang về đồng bằng được không?
Được, ong dú vốn sống cả vùng nóng. Chỗ cần lo là tuần đầu che mát, tránh nắng chiều chiếu thẳng vào thùng. Gọi trại để được dặn theo đúng nơi mình ở.
